Khi bị đơn đang ở nước ngoài, câu hỏi đầu tiên là toà Việt Nam có thẩm quyền giải quyết hay không, rồi mới đến toà Việt Nam nào. Toà Việt Nam có thẩm quyền trong khá nhiều trường hợp, như bị đơn có tài sản ở Việt Nam, tranh chấp phát sinh từ việc xảy ra ở Việt Nam, hoặc bất động sản nằm trên lãnh thổ Việt Nam. Về lãnh thổ, nếu bị đơn không có nơi cư trú ở Việt Nam, nguyên đơn có thể yêu cầu toà nơi mình cư trú giải quyết.
Phần khó hơn là cấp toà sau cải cách năm 2025 và thời gian giải quyết. Bài này nêu những gì đã rõ, và chỉ ra chỗ bạn cần đối chiếu quy định sửa đổi hoặc hỏi người làm nghề, vì đây là mảng mà sai một bước có thể mất hàng năm.
Vụ việc thế nào là có yếu tố nước ngoài
Theo cách hiểu chung của pháp luật dân sự và tố tụng dân sự, một vụ việc có yếu tố nước ngoài khi có ít nhất một bên là cá nhân, pháp nhân nước ngoài; hoặc các bên đều là công dân, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hay chấm dứt quan hệ xảy ra ở nước ngoài; hoặc đối tượng của quan hệ đó ở nước ngoài. Ví dụ: cho một người nước ngoài vay tiền; hai người Việt ký hợp đồng ở Nhật Bản; tài sản tranh chấp đang ở Hàn Quốc.
Trường hợp bị đơn là công dân Việt Nam nhưng đang sinh sống, lao động ở nước ngoài thì sao? Vụ việc có thể được xếp hoặc không xếp là "có yếu tố nước ngoài" tuỳ quan hệ cụ thể, nhưng dù xếp thế nào, việc gửi giấy tờ cho bị đơn ở nước ngoài vẫn phải theo thủ tục riêng và kéo dài thời gian. Đây là điểm cần đối chiếu cho từng vụ.
Việc xác định có yếu tố nước ngoài hay không quan trọng vì nó kéo theo cả thẩm quyền, thủ tục tống đạt, thời hạn giải quyết và có khi cả cấp toà.
Khi nào toà Việt Nam có thẩm quyền
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 có phần riêng về thẩm quyền của toà Việt Nam với vụ việc có yếu tố nước ngoài. Một số căn cứ thường gặp, nêu ở mức nguyên lý:
- Bị đơn là cá nhân cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài tại Việt Nam, hoặc là tổ chức có trụ sở, chi nhánh, văn phòng đại diện tại Việt Nam (với vụ liên quan đến hoạt động của chi nhánh, văn phòng đó).
- Bị đơn có tài sản trên lãnh thổ Việt Nam.
- Việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ dân sự xảy ra ở Việt Nam, hoặc đối tượng của quan hệ là tài sản trên lãnh thổ Việt Nam, hoặc công việc thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam.
- Một số việc hôn nhân gia đình khi nguyên đơn hoặc bị đơn là công dân Việt Nam.
- Riêng tranh chấp về quyền đối với bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam thì chỉ toà Việt Nam có thẩm quyền; bản án nước ngoài về bất động sản ở Việt Nam sẽ không được công nhận.
Danh sách trên chưa đầy đủ và có điều kiện đi kèm từng căn cứ. Nếu vụ của bạn không rơi rõ vào một căn cứ nào, hoặc có thoả thuận chọn toà nước ngoài, chọn trọng tài, cần hỏi người làm nghề trước khi nộp đơn.
Toà Việt Nam nào: lãnh thổ và cấp toà sau 1/7/2025
Về lãnh thổ, quy tắc chung vẫn áp dụng: toà nơi bị đơn cư trú, có trụ sở tại Việt Nam. Nếu bị đơn không có nơi cư trú, làm việc, trụ sở ở Việt Nam, Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho nguyên đơn yêu cầu toà nơi mình cư trú, làm việc giải quyết. Với bất động sản, vẫn là toà nơi có bất động sản. Nếu bị đơn có tài sản ở Việt Nam, toà nơi có tài sản cũng là một lựa chọn trong một số trường hợp.
Về cấp toà, trước đây vụ việc có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài, hoặc cần uỷ thác tư pháp ra nước ngoài, thường thuộc toà án nhân dân cấp tỉnh. Từ 1/7/2025, toà án được tổ chức lại, không còn toà cấp huyện, và việc phân công sơ thẩm giữa toà án nhân dân khu vực với toà án nhân dân cấp tỉnh được sửa theo hướng giao phần lớn vụ sơ thẩm cho toà khu vực. Riêng với vụ có yếu tố nước ngoài, bạn nên đối chiếu quy định sửa đổi năm 2025 và hướng dẫn hiện hành, hoặc hỏi thẳng toà án nhân dân cấp tỉnh nơi định nộp, xem đơn nộp ở toà khu vực nào hay ở toà tỉnh.
Thực tế, gọi điện hoặc đến hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà tỉnh là cách nhanh nhất để có câu trả lời áp dụng cho đúng địa bàn đó. Mang theo bản tóm tắt vụ việc và giấy tờ về nơi ở của bị đơn ở nước ngoài.
Vì sao vụ có bị đơn ở nước ngoài kéo dài
Không phải toà chậm, mà các bước bắt buộc của loại vụ này tốn thời gian. Biết trước để chuẩn bị tinh thần và hồ sơ:
| Bước | Vì sao tốn thời gian | Bạn chuẩn bị được gì |
|---|---|---|
| Tống đạt văn bản ra nước ngoài | Thường qua đường uỷ thác tư pháp theo điều ước quốc tế hoặc đường ngoại giao, nhiều cơ quan trung gian | Địa chỉ ở nước ngoài càng chính xác càng tốt |
| Dịch thuật giấy tờ | Văn bản gửi đi có thể phải dịch sang ngôn ngữ của nước nhận | Hỏi toà về yêu cầu dịch, chi phí do ai chịu |
| Thu thập chứng cứ ở nước ngoài | Cần uỷ thác hoặc hợp pháp hoá lãnh sự | Giấy tờ nước ngoài nên hợp pháp hoá sẵn nếu thuộc diện phải làm |
| Chờ phản hồi của bị đơn | Thời hạn trả lời của bị đơn ở nước ngoài thường dài hơn | Giữ liên lạc với toà, cập nhật thông tin mới |
| Thi hành bản án | Nếu tài sản ở nước ngoài, cần thủ tục công nhận ở nước đó | Ưu tiên tìm tài sản của bị đơn ở Việt Nam |
Một vụ có thể kéo dài nhiều năm chỉ vì việc tống đạt ra nước ngoài không thành. Nếu bị đơn có người đại diện, có tài sản ở Việt Nam hoặc có thể liên lạc trực tiếp, hãy cung cấp mọi thông tin cho toà.
Những việc nên làm trước khi nộp đơn
Xác định địa chỉ ở nước ngoài đầy đủ. Số nhà, đường, thành phố, mã bưu chính, quốc gia. Địa chỉ mơ hồ là lý do phổ biến nhất khiến tống đạt thất bại.
Tìm tài sản của bị đơn ở Việt Nam. Nhà, đất, tài khoản, phần vốn góp. Vừa có thể là căn cứ cho thẩm quyền, vừa là đường thi hành án thực tế nhất.
Thử giải quyết trước bằng văn bản. Thư yêu cầu gửi qua bưu chính quốc tế và thư điện tử, lưu bằng chứng. Nhiều vụ kết thúc ở bước này, đỡ hàng năm tố tụng.
Kiểm tra có thoả thuận chọn toà nước ngoài, trọng tài hay không. Hợp đồng có thể đã chọn nơi giải quyết khác. Đọc kỹ điều khoản giải quyết tranh chấp.
Chuẩn bị giấy tờ nước ngoài theo yêu cầu. Giấy tờ lập ở nước ngoài thường phải dịch, hợp pháp hoá lãnh sự trừ khi được miễn theo điều ước. Hỏi rõ trước khi nộp.
Những hiểu lầm hay gặp
"Bị đơn ở nước ngoài thì toà Việt Nam không xử được." Sai. Toà Việt Nam có thẩm quyền trong nhiều trường hợp, nhất là khi bị đơn có tài sản ở Việt Nam hoặc sự việc xảy ra ở Việt Nam. Khó khăn nằm ở thời gian và thủ tục, không phải ở thẩm quyền.
"Chỉ cần đợi bị đơn về nước rồi kiện." Trong lúc chờ, thời hiệu khởi kiện vẫn chạy và tài sản của bị đơn ở Việt Nam có thể đã được chuyển đi. Nếu đã có căn cứ, nên khởi kiện và cân nhắc biện pháp khẩn cấp tạm thời với tài sản.
"Người nước ngoài thì phải kiện ở toà cấp tỉnh như trước." Đó là cách phân công trước đây. Sau cải cách năm 2025, cần đối chiếu quy định sửa đổi thay vì dựa vào kinh nghiệm cũ.
"Có bản án là lấy được tiền ở nước ngoài." Bản án Việt Nam chỉ được thi hành ở nước ngoài nếu nước đó công nhận. Tài sản ở Việt Nam mới là đường thi hành án thực tế.
Khi nào cần người làm nghề
Vụ có yếu tố nước ngoài là mảng nên có người làm nghề đi cùng ngay từ đầu: chọn sai toà, sai cách tống đạt có thể khiến cả vụ phải làm lại. Bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc văn phòng luật có kinh nghiệm về tố tụng có yếu tố nước ngoài, mô tả rõ quốc tịch các bên, nơi ở hiện tại, nơi ký hợp đồng, nơi có tài sản và có thoả thuận chọn toà hay trọng tài không.
Ví dụ giả định: anh Bình ở Đà Nẵng cho một người bạn vay tiền, người này sau đó sang Đài Loan lao động và không còn nơi cư trú ở Việt Nam, nhưng vẫn đứng tên một mảnh đất ở quê tại tỉnh Quảng Trị. Anh có căn cứ để toà Việt Nam giải quyết vì bị đơn có tài sản ở Việt Nam; về lãnh thổ, anh có thể yêu cầu toà nơi mình cư trú. Còn việc nộp ở toà khu vực hay toà cấp tỉnh, anh hỏi thẳng toà án nhân dân Thành phố Đà Nẵng trước khi nộp.
Nếu bạn là người Việt đang sống ở nước ngoài và muốn kiện người ở Việt Nam, thì phần lớn quy tắc chung vẫn áp dụng: nộp ở toà nơi bị đơn cư trú. Bạn có thể uỷ quyền cho người thân ở Việt Nam tham gia; giấy uỷ quyền lập ở nước ngoài cần làm đúng thủ tục để được chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Bị đơn ở nước ngoài không nhận giấy tờ thì toà có xử được không?
Toà phải thực hiện việc tống đạt theo thủ tục dành cho người ở nước ngoài. Khi đã thực hiện đúng thủ tục mà bị đơn vẫn không tham gia, toà có thể tiếp tục giải quyết theo quy định về xét xử vắng mặt. Thời gian chờ thường dài.
Có thể gửi giấy tờ cho bị đơn qua thư điện tử để nhanh hơn không?
Việc bạn tự gửi thư điện tử cho bị đơn không thay được tống đạt của toà. Tuy vậy, thư điện tử và tin nhắn có thể là chứng cứ cho thấy bị đơn biết việc bị kiện, và thông tin liên lạc nên được cung cấp cho toà.
Người nước ngoài thuê nhà của mình ở Việt Nam rồi bỏ về nước thì kiện ở đâu?
Tranh chấp phát sinh tại Việt Nam, liên quan nhà ở Việt Nam, nên toà Việt Nam có thẩm quyền. Về lãnh thổ, xem yêu cầu của bạn là đòi tiền thuê hay đòi nhà; bị đơn không còn nơi cư trú ở Việt Nam thì có thể yêu cầu toà nơi bạn cư trú. Cấp toà cần đối chiếu.
Bản án Việt Nam có thi hành được ở nước ngoài không?
Chỉ khi nước đó công nhận và cho thi hành, theo điều ước giữa hai nước hoặc pháp luật nước đó. Vì vậy tìm tài sản của bị đơn ở Việt Nam thường thiết thực hơn.
Có cần dịch đơn khởi kiện sang tiếng nước ngoài không?
Đơn nộp cho toà Việt Nam viết bằng tiếng Việt. Văn bản tố tụng gửi cho bị đơn ở nước ngoài có thể phải dịch theo yêu cầu của điều ước hoặc nước nhận. Hỏi toà về việc dịch và ai chịu chi phí.
Trước 7/2025 vụ có yếu tố nước ngoài lên toà tỉnh, nay có còn như vậy không?
Toà án đã được tổ chức lại từ 1/7/2025 và phân công sơ thẩm thay đổi theo hướng giao nhiều việc hơn cho toà khu vực. Với vụ có yếu tố nước ngoài, nên đối chiếu quy định sửa đổi năm 2025 hoặc hỏi toà tỉnh nơi định nộp để biết chính xác.