Phần lớn tranh chấp dân sự có thể nộp thẳng đơn ra toà, nhưng một số loại việc pháp luật đòi phải qua một bước trước: tranh chấp ai có quyền sử dụng đất phải hoà giải tại Uỷ ban nhân dân cấp xã; nhiều tranh chấp lao động cá nhân phải qua hoà giải viên lao động; vụ có thoả thuận trọng tài hợp lệ thì đi trọng tài. Bỏ qua bước bắt buộc, toà sẽ coi là chưa đủ điều kiện khởi kiện và trả đơn.
Ngược lại, có những bước người dân tưởng bắt buộc nhưng thực ra chỉ là khuyến khích, như hoà giải ở thôn, tổ dân phố hay hoà giải, đối thoại tại toà trước khi thụ lý. Bài này phân biệt hai nhóm, để bạn không bị trả đơn mà cũng không mất thời gian vào thủ tục không cần.
Tranh chấp đất đai: hoà giải ở xã, phường là cửa đầu tiên
Với tranh chấp về việc ai có quyền sử dụng một thửa đất, ranh giới giữa hai thửa, luật đất đai yêu cầu các bên hoà giải tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất trước khi khởi kiện ra toà. Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương còn hai cấp, nên đây là Uỷ ban nhân dân xã, phường, đặc khu nơi có đất sau sắp xếp. Biên bản hoà giải không thành (hoặc hoà giải thành nhưng sau đó có thay đổi về hiện trạng ranh giới, người sử dụng đất) là giấy tờ toà cần để nhận đơn.
Theo hướng dẫn được áp dụng trong thực tiễn xét xử, các tranh chấp "liên quan đến đất" như tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp quyền sử dụng đất, chia thừa kế quyền sử dụng đất, chia tài sản chung vợ chồng là đất, thì không bắt buộc phải qua hoà giải tại Uỷ ban nhân dân cấp xã. Ranh giới giữa hai nhóm có lúc không rõ; nếu băn khoăn, đi hoà giải ở xã vẫn an toàn hơn, vì có biên bản trong tay không làm hại gì.
Một lưu ý: hoà giải ở tổ hoà giải thôn, tổ dân phố là hoà giải ở cơ sở, khác với hoà giải tranh chấp đất đai do Uỷ ban nhân dân cấp xã chủ trì. Nhiều người nộp biên bản của tổ hoà giải thôn và bị toà yêu cầu bổ sung. Tranh chấp đất có yếu tố quyết định hành chính, như kiện quyết định thu hồi đất, là câu chuyện của kiện hành chính, không thuộc bài này.
Các bước làm hoà giải tranh chấp đất ở xã
Trình tự cụ thể có thể khác nhau giữa địa phương; hỏi bộ phận tiếp nhận của xã, phường để biết mẫu đơn và giấy tờ họ cần.
- Viết đơn yêu cầu hoà giải gửi Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi có đất, nêu rõ thửa đất, người tranh chấp, nội dung tranh chấp.
- Kèm giấy tờ về đất bạn có: giấy chứng nhận, giấy tờ mua bán, trích lục, giấy tờ nộp thuế đất, ảnh hiện trạng.
- Nhận lịch họp hoà giải; chuẩn bị trình bày gọn, mang bản gốc giấy tờ để đối chiếu.
- Tham dự buổi hoà giải; nếu bên kia vắng mặt, hỏi cách xã xử lý và đề nghị ghi nhận việc vắng mặt vào biên bản.
- Nhận biên bản hoà giải thành hoặc không thành, đọc kỹ, đề nghị sửa nếu ghi sai ý kiến của mình trước khi ký.
- Giữ bản chính biên bản; nếu hoà giải không thành, đây là giấy tờ đính kèm đơn khởi kiện gửi Toà án nhân dân khu vực có thẩm quyền.
Luật có quy định thời hạn để Uỷ ban nhân dân cấp xã tổ chức hoà giải; nếu xã chậm, bạn nên gửi văn bản nhắc và giữ bằng chứng đã gửi. Đối chiếu thời hạn cụ thể trong văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận.
Tranh chấp lao động cá nhân: hoà giải viên lao động trước, trừ một số việc
Nguyên tắc chung. Theo Bộ luật Lao động 2019, tranh chấp lao động cá nhân phải được giải quyết thông qua hoà giải viên lao động trước khi yêu cầu hội đồng trọng tài lao động hoặc toà án giải quyết. Hoà giải viên do cơ quan quản lý lao động cử.
Những việc được kiện thẳng. Luật liệt kê một số loại tranh chấp không bắt buộc qua hoà giải, trong đó có tranh chấp về xử lý kỷ luật lao động theo hình thức sa thải, về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, về bồi thường thiệt hại và trợ cấp khi chấm dứt hợp đồng, về bảo hiểm xã hội, và giữa người giúp việc gia đình với người sử dụng lao động. Danh sách đầy đủ nằm trong bộ luật; đối chiếu trước khi nộp.
Hoà giải viên không tiến hành đúng hạn. Nếu hết thời hạn mà hoà giải viên không tổ chức hoà giải, hoặc hoà giải không thành, hoặc một bên không thực hiện biên bản hoà giải thành, bạn được quyền đưa tranh chấp ra toà. Giữ giấy tờ chứng minh đã gửi yêu cầu hoà giải.
Đây chỉ là phần nhắc. Chi tiết về tranh chấp sa thải, nghỉ việc, đòi lương thuộc các trang chuyên về lao động. Bài này chỉ giúp bạn biết có bước này tồn tại để không bị trả đơn.
Thoả thuận trọng tài: toà không thụ lý nếu thoả thuận còn hiệu lực
Khi hợp đồng có điều khoản chọn trọng tài thương mại, hoặc các bên đã lập thoả thuận trọng tài riêng, toà án phải từ chối thụ lý nếu thoả thuận đó không vô hiệu và vẫn thực hiện được. Đây là bước "bắt buộc" theo nghĩa bạn phải đi đúng đường đã chọn, không phải một thủ tục thêm trước khi ra toà.
Có những tình huống thoả thuận trọng tài không còn ràng buộc: thoả thuận vô hiệu, không thể thực hiện được, hoặc các bên cùng đồng ý bỏ. Riêng với người tiêu dùng ký hợp đồng mẫu có sẵn điều khoản trọng tài do bên bán soạn, luật cho người tiêu dùng quyền lựa chọn giữa trọng tài và toà án. Trường hợp cụ thể được viết thành bài riêng trong chuyên mục này.
Ngoài trọng tài, đôi khi hợp đồng ghi "các bên phải thương lượng trong một thời gian trước khi đưa ra cơ quan có thẩm quyền". Điều khoản này do các bên tự đặt ra; để tránh tranh cãi về sau, nên làm theo, gửi đề nghị thương lượng bằng văn bản và lưu lại bằng chứng, dù bên kia có trả lời hay không.
Bước nào bắt buộc, bước nào chỉ khuyến khích
Bảng dưới gom những bước người dân hay nhầm lẫn. Nội dung là nguyên tắc chung; trường hợp đặc thù cần đối chiếu văn bản hiện hành.
| Bước | Áp dụng cho | Bắt buộc? | Nếu bỏ qua |
|---|---|---|---|
| Hoà giải tại Uỷ ban nhân dân xã, phường | Tranh chấp ai có quyền sử dụng đất, ranh giới đất | Có | Toà coi chưa đủ điều kiện khởi kiện |
| Hoà giải viên lao động | Phần lớn tranh chấp lao động cá nhân | Có, trừ các loại luật liệt kê | Bị trả đơn với loại việc phải hoà giải |
| Trọng tài theo thoả thuận | Hợp đồng có thoả thuận trọng tài hợp lệ | Phải đi trọng tài | Toà không thụ lý |
| Hoà giải ở tổ hoà giải thôn, tổ dân phố | Mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong cộng đồng | Không | Không ảnh hưởng quyền khởi kiện |
| Hoà giải, đối thoại tại toà trước khi thụ lý | Đa số tranh chấp dân sự | Không, người khởi kiện được chọn | Toà xử lý đơn theo thủ tục tố tụng |
| Gửi thư yêu cầu trả nợ | Đòi nợ, vi phạm hợp đồng | Không, trừ khi hợp đồng đặt ra | Vẫn kiện được, nhưng nên làm để có bằng chứng |
Những vụ hay gặp không có bước bắt buộc nào
Để khỏi đi vòng, đây là những loại việc mà người dân hay tưởng phải "qua đâu đó trước" nhưng thực ra có thể nộp đơn thẳng tới toà có thẩm quyền khi đã đủ các điều kiện khác:
- Đòi nợ giữa cá nhân. Không bắt buộc hoà giải ở xã hay gửi thư đòi nợ; chỉ cần khoản nợ đã đến hạn hoặc bên vay đã vi phạm.
- Tranh chấp hợp đồng mua bán, dịch vụ, thuê nhà. Không có bước bắt buộc chung, trừ khi hợp đồng có thoả thuận trọng tài.
- Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng. Như va quẹt xe, cây đổ vào nhà bên cạnh, nước thấm sang tường hàng xóm. Có thể thương lượng, hoà giải ở cơ sở, nhưng đều không bắt buộc.
- Ly hôn khi một bên không đồng ý. Hoà giải ở cơ sở được khuyến khích; toà sẽ tiến hành hoà giải trong tố tụng. Không có bước bắt buộc ngoài toà.
- Tranh chấp tiêu dùng. Người tiêu dùng có thể khiếu nại với doanh nghiệp, nhờ tổ chức bảo vệ người tiêu dùng, nhưng không bắt buộc trước khi kiện.
Không bắt buộc không có nghĩa là không nên. Một lần thương lượng có biên bản, hoặc một tin nhắn bên kia thừa nhận còn nợ, thường giá trị hơn nhiều trang lập luận trong đơn.
Hoà giải, đối thoại tại toà trước khi thụ lý: được chọn, không bị ép
Từ khi Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án năm 2020 có hiệu lực, khi bạn nộp đơn khởi kiện, toà sẽ thông báo về quyền lựa chọn hoà giải theo luật này trước khi thụ lý. Nếu đồng ý, một hoà giải viên tại toà sẽ làm việc với hai bên; hoà giải thành thì các bên có thể đề nghị toà ra quyết định công nhận, có giá trị thi hành. Nếu bạn không đồng ý, đơn được xử lý theo thủ tục tố tụng dân sự như bình thường.
Đây là cơ hội chứ không phải nghĩa vụ. Một số người chọn hoà giải vì nhanh, kín đáo, chi phí hoà giải do Nhà nước bảo đảm; một số người không chọn vì bên kia đã nhiều lần thất hứa. Quyết định nên dựa trên mối quan hệ giữa hai bên và mức độ tin cậy, không nên vì sợ "từ chối thì toà không vui".
Phiên họp hoà giải trong tố tụng, diễn ra sau khi toà thụ lý, là một thủ tục khác, có trang riêng về cách chuẩn bị. Ở bước trước khi khởi kiện, bạn chỉ cần biết mình sẽ được hỏi và nên quyết định trước.
Câu hỏi thường gặp
Tranh chấp chia thừa kế là đất có phải hoà giải ở xã trước không?
Theo hướng dẫn được áp dụng trong thực tiễn, tranh chấp chia thừa kế quyền sử dụng đất thuộc nhóm tranh chấp liên quan đến đất, không bắt buộc hoà giải tại Uỷ ban nhân dân cấp xã. Tuy vậy, nếu tranh chấp có kèm việc ai đang có quyền sử dụng, ranh giới thửa, nên đi hoà giải để chắc chắn.
Bên kia không đến buổi hoà giải ở xã thì có kiện được không?
Được. Khi một bên vắng mặt và xã không thể tổ chức hoà giải theo luật, biên bản ghi nhận việc hoà giải không thành do vắng mặt vẫn là căn cứ để bạn nộp đơn. Hãy đề nghị xã ghi rõ sự vắng mặt và số lần đã mời vào biên bản.
Xã chậm tổ chức hoà giải quá lâu thì làm thế nào?
Gửi văn bản nhắc, giữ bằng chứng đã nộp đơn yêu cầu hoà giải và ngày nộp. Khi đã quá thời hạn luật định mà xã không tổ chức, bạn nên hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà về cách nộp đơn kèm chứng cứ việc xã chậm, để được xem xét.
Bị sa thải có cần qua hoà giải viên lao động trước khi kiện không?
Tranh chấp về xử lý kỷ luật sa thải nằm trong nhóm Bộ luật Lao động 2019 cho phép không bắt buộc qua hoà giải viên. Bạn có thể khởi kiện thẳng ra toà. Vẫn nên đối chiếu danh sách đầy đủ trong bộ luật và giữ lại quyết định sa thải.
Từ chối hoà giải, đối thoại tại toà có bị bất lợi gì không?
Không. Đây là quyền lựa chọn. Nếu bạn từ chối, toà xem xét thụ lý theo thủ tục tố tụng dân sự. Trong quá trình giải quyết vụ án, toà vẫn tổ chức phiên họp hoà giải theo thủ tục tố tụng, trừ những vụ không được hoà giải hoặc không hoà giải được.
Biên bản hoà giải ở xã bị mất thì sao?
Bạn có thể đề nghị Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi đã hoà giải cấp bản sao từ hồ sơ lưu. Nếu xã đã sáp nhập sau năm 2025, hỏi đơn vị hành chính mới đang giữ hồ sơ của xã cũ. Nên nộp bản sao có chứng thực kèm đơn khởi kiện.