Người chưa thành niên vẫn có thể là đương sự, nhưng phần lớn trường hợp quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ do người đại diện theo pháp luật thực hiện, thường là cha mẹ. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi đã làm việc theo hợp đồng lao động hoặc giao dịch bằng tài sản riêng thì được tự mình tham gia tố tụng về việc đó. Khi cha mẹ có quyền lợi đối lập với con trong cùng vụ án, cha mẹ không được đại diện cho con và toà có thể chỉ định người đại diện khác.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 tách hai khái niệm: năng lực pháp luật tố tụng (ai cũng có, nên ai cũng có thể là đương sự) và năng lực hành vi tố tụng (tự mình thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng, phụ thuộc tuổi và tình trạng nhận thức). Bài này giải thích cách hai khái niệm vận hành khi đương sự là trẻ em hoặc thanh thiếu niên.
Tuổi và cách tham gia tố tụng
Bảng dưới gom nguyên lý chung về năng lực hành vi tố tụng dân sự theo độ tuổi. Trường hợp người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc bị hạn chế, mất năng lực hành vi dân sự có quy định riêng.
| Độ tuổi | Cách tham gia tố tụng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Qua người đại diện theo pháp luật | Không có năng lực hành vi tố tụng |
| Từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi | Qua người đại diện theo pháp luật | Toà có thể nghe ý kiến của trẻ khi cần, theo cách phù hợp |
| Từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi, việc thông thường | Qua người đại diện theo pháp luật | Người chưa thành niên vẫn có thể được hỏi ý kiến |
| Từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi, việc liên quan hợp đồng lao động hoặc giao dịch bằng tài sản riêng | Tự mình tham gia tố tụng về việc đó | Toà có quyền triệu tập người đại diện hợp pháp cùng tham gia |
| Từ đủ 18 tuổi | Tự mình tham gia | Trừ trường hợp mất năng lực hành vi dân sự hoặc luật quy định khác |
Nguyên lý này áp dụng cho cả ba vai: nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Tuổi được tính đến thời điểm tham gia tố tụng; một người tròn 18 tuổi giữa chừng vụ án thì từ đó tự mình tham gia.
Khi nào trẻ em là đương sự
Trẻ em có thể là đương sự trong nhiều vụ án dân sự thông thường. Ví dụ giả định: một bé 10 tuổi được ông bà tặng mảnh đất; người hàng xóm lấn đất. Chủ sử dụng đất là bé, nên bé là nguyên đơn, còn cha mẹ là người đại diện theo pháp luật ký đơn và tham gia tố tụng thay. Một ví dụ khác: cha mất, để lại di sản, các con chưa thành niên là người thừa kế và cần có mặt trong vụ chia di sản với tư cách đương sự.
Trẻ em cũng có thể ở vai bị đơn hoặc người có nghĩa vụ. Khi người chưa thành niên gây thiệt hại, chẳng hạn đi xe đạp điện làm hỏng tài sản của người khác, trách nhiệm bồi thường được xác định theo quy định của Bộ luật Dân sự về người chưa thành niên gây thiệt hại, thường gắn với cha mẹ; ai là bị đơn trong vụ đó phụ thuộc cách xác định chủ thể chịu trách nhiệm. Phần bồi thường theo độ tuổi thuộc pháp luật dân sự, không bàn sâu ở đây.
Cần phân biệt với vụ ly hôn có con chung. Con được toà xem xét nguyện vọng về việc ở với cha hay mẹ khi đủ tuổi luật định, nhưng con không phải là đương sự trong vụ ly hôn. Việc hỏi nguyện vọng là thủ tục bảo vệ quyền lợi của trẻ, không phải tư cách tố tụng.
Cha mẹ đại diện cho con trong tố tụng: làm được gì
Ký đơn, nộp tài liệu, tham gia hoà giải, phiên toà. Người đại diện theo pháp luật thực hiện các quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự trong phạm vi lợi ích của con, không cần giấy uỷ quyền.
Chứng minh tư cách đại diện. Thường bằng giấy khai sinh của con và giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ. Nếu là người giám hộ, cần giấy tờ về việc giám hộ theo quy định.
Có thể uỷ quyền cho người khác. Cha mẹ bận có thể uỷ quyền cho người khác tham gia thay, trong giới hạn luật cho phép. Phạm vi và hình thức uỷ quyền thuộc site chuyên về uỷ quyền.
Quyết định quan trọng phải vì lợi ích của con. Rút yêu cầu, thoả thuận nhận ít hơn phần con được hưởng là việc cần cân nhắc rất kỹ. Toà có thể không công nhận thoả thuận xâm phạm quyền lợi của người chưa thành niên.
Có thể nhờ người bảo vệ quyền lợi. Vụ án có tài sản lớn hoặc quyền lợi của trẻ phức tạp thì nên nhờ luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý bảo vệ quyền lợi cho con.
Khi cha mẹ không được đại diện cho con
Luật không cho một người làm người đại diện nếu chính họ cũng là đương sự trong cùng vụ án mà quyền lợi của họ đối lập với quyền lợi của người được đại diện. Tình huống điển hình là chia di sản: người cha mất, người mẹ và các con chưa thành niên đều là người thừa kế. Nếu người mẹ đòi phần lớn hơn hoặc cho rằng một tài sản là của riêng mình chứ không phải di sản, quyền lợi của mẹ và con có thể đối lập. Khi đó người mẹ không thể vừa đòi cho mình vừa thay con trình bày.
Gặp trường hợp này, toà xem xét để xác định người đại diện khác cho trẻ, có thể là người thân phù hợp hoặc người được toà chỉ định theo quy định. Các bên liên quan cũng nên chủ động báo toà khi thấy xung đột lợi ích, thay vì để tới khi bản án bị xem xét lại vì lý do này.
Nguyên lý tương tự áp dụng khi cha hoặc mẹ là bên bị con kiện, hoặc khi cha mẹ tranh chấp với nhau về tài sản đứng tên con. Nếu gia đình bạn đang ở tình huống như vậy, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được chỉ ra ai nên đứng ra đại diện và cần đề nghị toà điều gì.
Chuẩn bị khi con là đương sự
Một số việc nên làm ngay khi biết con mình có tên trong vụ án:
- Đọc văn bản toà để biết con ở vai nào và ai đang được ghi là người đại diện.
- Chuẩn bị giấy tờ chứng minh tư cách đại diện: giấy khai sinh của con, giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ, giấy tờ giám hộ nếu có.
- Tự kiểm tra xung đột lợi ích: quyền lợi của mình trong vụ án có đối lập với con không. Có thì báo toà.
- Tách bạch tài sản của con: tài liệu chứng minh tài sản thuộc về con, như hợp đồng tặng cho, giấy chứng nhận đứng tên con.
- Hạn chế để trẻ trực tiếp đối mặt căng thẳng: trao đổi với thư ký nếu toà cần nghe ý kiến của trẻ, để việc này diễn ra trong điều kiện phù hợp với lứa tuổi.
Khi toà cần lấy lời khai người chưa thành niên, việc này thường có mặt người đại diện theo pháp luật hoặc người đang trông nom trẻ. Cách thức cụ thể do toà quyết định theo quy định.
Trường hợp con từ đủ 15 tuổi tự tham gia
Một thanh niên 16 tuổi làm việc theo hợp đồng lao động ở một xưởng may tại Bắc Ninh, bị chủ xưởng nợ lương. Với tranh chấp liên quan tới hợp đồng lao động đó, em có thể tự mình tham gia tố tụng, tự ký đơn, tự trình bày. Toà vẫn có quyền triệu tập người đại diện hợp pháp của em cùng tham gia khi thấy cần. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ nguyên lý.
Tương tự, nếu người từ đủ 15 tuổi giao dịch bằng tài sản riêng của mình, như bán chiếc xe máy đứng tên mình, thì tranh chấp từ giao dịch đó có thể do chính người ấy tham gia. Ngoài phạm vi những việc này, các việc tố tụng khác vẫn qua người đại diện.
Thực tế, kể cả khi được tự tham gia, người trẻ nên có cha mẹ hoặc người tin cậy đi cùng để hỗ trợ đọc văn bản, giữ hẹn và quyết định những việc quan trọng như hoà giải hay rút yêu cầu. Trường hợp tranh chấp lao động, cần lưu ý thủ tục hoà giải lao động trước khi kiện có thể áp dụng tuỳ loại tranh chấp.
Người trưởng thành nhưng không tự tham gia được
Nguyên lý đại diện không chỉ dành cho trẻ em. Người đã thành niên nhưng bị toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự thì tham gia tố tụng qua người đại diện theo pháp luật, thường là người giám hộ. Người bị toà tuyên bố hạn chế năng lực hành vi dân sự, hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, thì việc ai đại diện và đại diện tới đâu phụ thuộc quyết định của toà trong việc tuyên bố tình trạng đó. Thủ tục tuyên bố các tình trạng này là một việc dân sự riêng, thuộc site chuyên về mất năng lực và giám hộ.
Điều đáng lưu ý là một người lớn tuổi, bệnh nặng, nói năng khó khăn nhưng chưa bị toà tuyên bố gì thì về nguyên tắc vẫn tự mình tham gia tố tụng. Họ có thể uỷ quyền cho con cháu đi thay khi còn đủ minh mẫn để lập giấy uỷ quyền. Nếu nghi ngờ khả năng nhận thức của một đương sự ảnh hưởng tới vụ án, chẳng hạn ông bà đã ký giấy tặng cho khi đang lẫn, các bên có thể trình bày với toà; đánh giá tình trạng đó thường cần giám định và các tài liệu y tế.
Dù ở trường hợp nào, nguyên tắc chung giống nhau: người đại diện phải hành động vì lợi ích của người được đại diện, và không được đại diện khi chính mình có quyền lợi đối lập trong cùng vụ án.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa thành niên có phải tự ra toà không?
Phần lớn trường hợp không. Người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ, tham gia tố tụng thay. Toà có thể cần nghe ý kiến của trẻ trong một số việc, và sẽ tổ chức theo cách phù hợp, thường có mặt người đại diện.
Cha mẹ ly hôn thì ai đại diện cho con trong vụ kiện khác?
Thường là người cha hoặc mẹ đang trực tiếp nuôi con, hoặc cả hai tuỳ quy định về đại diện theo pháp luật và tình huống cụ thể. Nếu cha mẹ bất đồng về cách bảo vệ quyền lợi của con trong vụ án, nên báo toà để được hướng dẫn.
Người đại diện có được rút yêu cầu khởi kiện của con không?
Người đại diện theo pháp luật thực hiện quyền tố tụng của con, nhưng phải vì lợi ích của con. Rút yêu cầu hoặc thoả thuận bất lợi cho trẻ có thể bị toà xem xét kỹ và không công nhận nếu xâm phạm quyền lợi của người chưa thành niên.
Con đủ 18 tuổi giữa chừng vụ án thì sao?
Từ thời điểm đủ 18 tuổi, nếu không thuộc trường hợp mất năng lực hành vi dân sự, người đó tự mình thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng. Nên báo toà để toà cập nhật và gửi văn bản trực tiếp cho người đó.
Không có cha mẹ thì ai đại diện cho trẻ?
Người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự là người đại diện theo pháp luật của trẻ. Nếu chưa có người giám hộ hoặc người giám hộ có quyền lợi đối lập, toà xem xét xác định người đại diện phù hợp theo quy định.
Con có thể được trợ giúp pháp lý của nhà nước không?
Một số nhóm, trong đó có trẻ em thuộc diện luật định, có thể được trợ giúp pháp lý của nhà nước. Hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý cấp tỉnh nơi cư trú để biết trẻ có thuộc diện được trợ giúp hay không.