Khi kiện một doanh nghiệp, bị đơn là chính doanh nghiệp đó, toà nộp đơn theo quy tắc chung là toà nơi doanh nghiệp có trụ sở. Nếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động của chi nhánh, bạn được chọn thêm toà nơi có chi nhánh. Chi nhánh, văn phòng đại diện không tự đứng làm bị đơn. Với hộ kinh doanh, người chịu trách nhiệm là chủ hộ, nên nơi cư trú của chủ hộ là điểm xuất phát.
Người dân hay nhầm ở hai chỗ: ghi tên cửa hàng, chi nhánh làm bị đơn, và nộp đơn ở nơi mình giao dịch thay vì nơi có thẩm quyền. Bài này gỡ từng chỗ một, kèm cách xác định vụ việc của bạn là tranh chấp dân sự hay kinh doanh thương mại, vì điều đó ảnh hưởng tới thủ tục.
Ai là bị đơn: công ty, chi nhánh, cửa hàng hay người bán?
Công ty là pháp nhân, có tư cách tham gia tố tụng. Chi nhánh và văn phòng đại diện là đơn vị phụ thuộc, không có tư cách pháp nhân, nên khi tranh chấp phát sinh từ chi nhánh, bị đơn vẫn là công ty; chi nhánh chỉ là nơi phát sinh sự việc. Cửa hàng, siêu thị, "showroom" mang tên thương hiệu thường là địa điểm kinh doanh hoặc chi nhánh của một doanh nghiệp nào đó, và bạn cần tìm ra doanh nghiệp đứng sau.
Cách tìm: xem hoá đơn, phiếu bảo hành, hợp đồng — các giấy tờ này thường ghi tên doanh nghiệp và mã số thuế. Với mã số thuế, bạn tra được tên đầy đủ, địa chỉ trụ sở và người đại diện theo pháp luật trên cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Ghi trong đơn tên đầy đủ của doanh nghiệp, không ghi tên thương hiệu.
Nhân viên bán hàng, quản lý cửa hàng thường không phải là bị đơn khi họ làm việc nhân danh doanh nghiệp. Kiện cá nhân nhân viên thay vì doanh nghiệp không giúp bạn đòi được tiền, còn khiến vụ việc vướng ngay ở bước xác định tư cách đương sự.
Đối tượng bạn muốn kiện và toà nộp đơn
Bảng dưới gom các loại chủ thể kinh doanh thường gặp. Đây là cách xác định phổ biến; trường hợp cụ thể vẫn cần đối chiếu giấy tờ đăng ký.
| Bạn muốn kiện | Bị đơn ghi trong đơn | Toà nộp đơn |
|---|---|---|
| Công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần | Chính công ty, tên theo đăng ký | Toà khu vực nơi công ty có trụ sở |
| Chi nhánh công ty ở tỉnh khác | Công ty mẹ (chi nhánh là nơi phát sinh) | Toà nơi trụ sở công ty hoặc toà nơi có chi nhánh, nguyên đơn chọn |
| Văn phòng đại diện | Công ty mà văn phòng đó đại diện | Thường là nơi trụ sở công ty; văn phòng đại diện không được kinh doanh |
| Doanh nghiệp tư nhân | Chủ doanh nghiệp tư nhân, ghi kèm tên doanh nghiệp | Đối chiếu cách toà xác định, thường gắn với nơi doanh nghiệp đặt trụ sở |
| Hộ kinh doanh | Chủ hộ kinh doanh (cá nhân) | Toà nơi chủ hộ cư trú; nơi kinh doanh có thể là nơi thực hiện hợp đồng |
| Người bán hàng online không đăng ký kinh doanh | Cá nhân người bán | Toà nơi người đó cư trú |
Doanh nghiệp tư nhân là trường hợp đặc biệt vì không có tư cách pháp nhân, chủ doanh nghiệp chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình. Nếu bạn gặp loại doanh nghiệp này, nên hỏi bộ phận tiếp nhận đơn cách ghi bị đơn cho đúng.
Chi nhánh: khi nào nên chọn toà nơi có chi nhánh
Bạn giao dịch hoàn toàn với chi nhánh. Mua hàng, ký hợp đồng, nhận dịch vụ đều ở chi nhánh tại tỉnh bạn sống. Chọn toà nơi có chi nhánh giúp bạn đỡ đi xa, chứng cứ và người làm chứng cũng ở đó.
Tài sản để thi hành án có ở chi nhánh. Chi nhánh có thể có tài khoản, kho hàng, phương tiện. Dù tài sản thuộc về công ty, việc thi hành án ở nơi có tài sản thường thuận hơn.
Nhưng nên chọn trụ sở chính khi tranh chấp liên quan quyết định của công ty mẹ, chi nhánh sắp đóng cửa, hoặc bạn không chắc tranh chấp có phát sinh từ hoạt động của chi nhánh hay không.
Điều kiện để chọn. Tranh chấp phải phát sinh từ hoạt động của chi nhánh. Chỉ vì công ty có một chi nhánh ở gần nhà bạn không đủ để chọn toà đó, nếu giao dịch của bạn không liên quan gì tới chi nhánh này.
Tranh chấp dân sự hay kinh doanh thương mại: vì sao cần phân biệt
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 tách tranh chấp kinh doanh, thương mại thành một nhóm riêng: tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh với nhau và đều có mục đích lợi nhuận. Nếu bạn là người tiêu dùng mua hàng về dùng, tranh chấp với doanh nghiệp bán hàng là tranh chấp dân sự, vì bạn không có mục đích lợi nhuận trong giao dịch đó.
Nếu bạn là hộ kinh doanh mua hàng của công ty để bán lại, tranh chấp có thể là kinh doanh thương mại. Hai nhóm này dùng chung phần lớn thủ tục, nhưng có khác biệt về thời hiệu, về luật nội dung áp dụng, về cách tính án phí, có khi cả về toà hoặc bộ phận giải quyết trong toà. Ghi đúng loại tranh chấp trong đơn giúp toà phân công đúng và bạn tránh lẫn quy định.
Tranh chấp giữa người lao động và công ty về hợp đồng lao động, tiền lương, sa thải là tranh chấp lao động, có quy định riêng về hoà giải trước và về nơi khởi kiện. Đừng dùng bài này cho loại tranh chấp đó; hãy tìm hướng dẫn riêng về tranh chấp lao động.
Kiểm tra trước khi nộp đơn kiện một doanh nghiệp
Năm phút kiểm tra có thể tiết kiệm nhiều tuần chờ toà chuyển đơn. Theo thứ tự:
- Lấy mã số thuế của doanh nghiệp từ hoá đơn, hợp đồng, phiếu bảo hành.
- Tra tên đầy đủ, địa chỉ trụ sở, tình trạng hoạt động và người đại diện theo pháp luật trên cổng thông tin đăng ký doanh nghiệp.
- Xem doanh nghiệp còn hoạt động, đang tạm ngừng, đã giải thể hay đang trong thủ tục phá sản. Doanh nghiệp đã giải thể hoặc đang phá sản thì cách đòi quyền lợi khác hẳn, cần hỏi người làm nghề.
- Xác định tranh chấp phát sinh ở trụ sở hay chi nhánh; nếu ở chi nhánh, tra địa chỉ chi nhánh.
- Quy địa chỉ trụ sở, chi nhánh sang tên xã, phường hiện hành và tra toà khu vực phụ trách.
- Ghi trong đơn tên doanh nghiệp theo đăng ký, người đại diện theo pháp luật và căn cứ bạn chọn toà.
Ví dụ giả định: chị Ngọc ở Quảng Ninh mua một bộ bàn ghế ở chi nhánh Quảng Ninh của một công ty có trụ sở ở Hà Nội, hàng lỗi mà không được đổi. Bị đơn là công ty; chị có thể nộp ở toà khu vực nơi có trụ sở ở Hà Nội hoặc chọn toà khu vực nơi có chi nhánh ở Quảng Ninh, vì giao dịch phát sinh từ chi nhánh. Chị chọn Quảng Ninh cho tiện đi lại và nộp kèm hoá đơn ghi rõ chi nhánh bán hàng.
Kiện nhiều doanh nghiệp cùng lúc: người bán, nhà sản xuất, bên giao hàng
Một món hàng lỗi có thể dính tới nhiều bên: cửa hàng bán cho bạn, nhà sản xuất, đơn vị lắp đặt, đơn vị vận chuyển làm vỡ. Nếu bạn muốn yêu cầu nhiều bên cùng chịu trách nhiệm trong một vụ, và các bên này có trụ sở ở những nơi khác nhau, Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho nguyên đơn yêu cầu toà nơi một trong các bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở giải quyết.
Trước khi gom nhiều bị đơn vào một đơn, hãy tự hỏi: mỗi bên có nghĩa vụ gì với mình? Cửa hàng có nghĩa vụ theo hợp đồng mua bán; nhà sản xuất có thể có trách nhiệm với sản phẩm khuyết tật; bên vận chuyển chịu trách nhiệm với hàng trong lúc vận chuyển, nhưng thường là với người thuê vận chuyển chứ không phải với bạn. Đưa vào vụ án một bên không có nghĩa vụ gì với bạn chỉ làm vụ việc dài thêm và có thể khiến phần yêu cầu đó bị bác.
Cách làm thận trọng: chọn bị đơn chính là bên có quan hệ trực tiếp với bạn, thường là bên bán. Nếu thấy cần, toà có thể đưa thêm bên khác vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, hoặc bạn đề nghị toà làm việc đó khi vụ án đã được thụ lý.
Doanh nghiệp bỏ trụ sở, đổi tên, chia tách
Doanh nghiệp đổi tên vẫn là chủ thể đó; bạn ghi tên mới, kèm tên cũ trên hợp đồng. Doanh nghiệp chuyển trụ sở sang nơi khác trước khi bạn kiện thì toà theo quy tắc chung là toà nơi trụ sở mới. Doanh nghiệp đã sáp nhập, hợp nhất, chia tách thì nghĩa vụ được chuyển cho doanh nghiệp kế thừa; xác định ai kế thừa là bước cần làm trước.
Trường hợp hay gặp hơn là doanh nghiệp vẫn đăng ký trụ sở nhưng thực tế không còn ở đó. Bạn vẫn ghi trụ sở theo đăng ký và nộp đơn ở toà nơi đó; việc doanh nghiệp không có mặt ở trụ sở đăng ký là trách nhiệm của doanh nghiệp, toà sẽ xử lý tống đạt theo quy định.
Nếu bạn có dấu hiệu cho thấy doanh nghiệp nhận tiền rồi biến mất có chủ đích, như nhiều khách hàng cùng mất tiền đặt cọc, có thể cân nhắc trình báo cơ quan công an song song. Tuy vậy, chuyện làm ăn thua lỗ không trả được nợ vẫn là việc dân sự.
Dù rơi vào trường hợp nào, hãy lưu lại kết quả tra cứu thông tin doanh nghiệp ở thời điểm bạn nộp đơn, kèm ngày tra. Thông tin đăng ký có thể thay đổi trong lúc vụ án diễn ra; bản lưu cho thấy bạn đã ghi bị đơn và chọn toà dựa trên dữ liệu chính thức lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Có thể kiện cửa hàng nhượng quyền thương hiệu thay vì công ty chủ thương hiệu không?
Cửa hàng nhượng quyền thường do một doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh độc lập vận hành, không phải chi nhánh của công ty chủ thương hiệu. Bị đơn thường là chủ thể vận hành cửa hàng, ghi trên hoá đơn. Có kiện được bên chủ thương hiệu không còn tuỳ quan hệ và trách nhiệm cụ thể.
Chi nhánh đã đóng cửa thì còn chọn toà nơi có chi nhánh được không?
Khi chi nhánh đã chấm dứt hoạt động, căn cứ chọn toà nơi có chi nhánh trở nên yếu. Cách an toàn là nộp ở toà nơi công ty có trụ sở chính. Nếu công ty cũng đã ngừng hoạt động, nên hỏi người làm nghề.
Mua hàng qua sàn thương mại điện tử thì kiện ai, ở đâu?
Thường bị đơn là người bán, doanh nghiệp hoặc cá nhân, ghi trên đơn hàng. Toà nộp đơn theo nơi người bán cư trú, có trụ sở, hoặc nơi thực hiện hợp đồng nếu xác định được. Trách nhiệm của sàn là câu hỏi riêng, tuỳ vai trò của sàn trong giao dịch.
Hộ kinh doanh đã ngừng kinh doanh thì còn kiện được không?
Được. Hộ kinh doanh ngừng hoạt động không xoá nghĩa vụ đã phát sinh; chủ hộ, và tuỳ trường hợp các thành viên hộ, vẫn phải chịu trách nhiệm. Nộp đơn ở toà nơi chủ hộ cư trú.
Ghi nhầm chi nhánh làm bị đơn thì đơn có bị trả không?
Toà thường yêu cầu bạn sửa đổi, bổ sung đơn cho đúng bị đơn trước khi thụ lý. Nếu bạn không sửa trong thời hạn toà yêu cầu, đơn có thể bị trả lại. Ghi đúng ngay từ đầu vẫn tốt hơn.
Công ty có trụ sở ở nước ngoài, chỉ có văn phòng đại diện ở Việt Nam thì sao?
Vụ việc có yếu tố nước ngoài, thủ tục và thẩm quyền cần đối chiếu quy định riêng. Văn phòng đại diện không phải bị đơn; bị đơn là công ty nước ngoài. Nên hỏi người làm nghề trước khi nộp.