Đương sự có quyền yêu cầu thay đổi thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thư ký toà án, kiểm sát viên và một số người khác khi có căn cứ luật định: người đó đồng thời là đương sự hoặc người thân thích của đương sự, đã tham gia vụ án với tư cách khác, hoặc có căn cứ rõ ràng cho rằng họ không vô tư. Yêu cầu nên làm bằng văn bản, nêu lý do và căn cứ; trước phiên toà do Chánh án toà án quyết định, tại phiên toà do Hội đồng xét xử quyết định.
Quyền này tồn tại để bảo đảm vụ án được xử bởi người không có lợi ích riêng. Nhưng nó không phải công cụ để đổi một thẩm phán "khó tính" hay để kéo dài thời gian. Bài này giải thích căn cứ nào được chấp nhận, căn cứ nào không, và cách trình bày để yêu cầu được xem xét nghiêm túc.
Ai là người tiến hành tố tụng
Trong vụ án dân sự, người tiến hành tố tụng gồm phía toà án: Chánh án, thẩm phán, hội thẩm nhân dân, thẩm tra viên, thư ký toà án; và phía viện kiểm sát: viện trưởng, kiểm sát viên, kiểm tra viên. Đương sự thường tiếp xúc nhiều nhất với thẩm phán được phân công giải quyết vụ án và thư ký phụ trách hồ sơ. Tại phiên toà sơ thẩm, Hội đồng xét xử thường có thẩm phán và hội thẩm nhân dân, trừ thủ tục rút gọn chỉ có một thẩm phán.
Ngoài người tiến hành tố tụng, còn có người tham gia tố tụng như người giám định, người phiên dịch. Đương sự cũng có quyền yêu cầu thay đổi những người này khi có căn cứ, chẳng hạn người phiên dịch là họ hàng của bên kia hoặc người giám định đã từng tư vấn cho một bên về chính vụ việc.
Biết ai đang tham gia hồ sơ giúp bạn phát hiện sớm căn cứ thay đổi. Tên thẩm phán thường có trong thông báo thụ lý; danh sách Hội đồng xét xử và kiểm sát viên được nêu trong quyết định đưa vụ án ra xét xử.
Căn cứ được chấp nhận
Đồng thời là đương sự hoặc người đại diện, người thân thích của đương sự. Thẩm phán là em ruột của bị đơn, thư ký là vợ của nguyên đơn. Thân thích theo luật gồm vợ chồng, cha mẹ, con, anh chị em ruột và một số quan hệ họ hàng gần khác.
Đã tham gia vụ án với tư cách khác. Người từng là người bảo vệ quyền lợi, người làm chứng, người giám định hoặc người phiên dịch trong chính vụ án đó thì không được tiến hành tố tụng.
Có căn cứ rõ ràng cho rằng không vô tư. Ví dụ: có quan hệ làm ăn với một bên, có mâu thuẫn cá nhân với bạn, đã phát biểu ý kiến về kết quả trước khi xét xử. Chữ "rõ ràng" quan trọng: cần tình tiết cụ thể, không phải cảm giác.
Riêng với thẩm phán, hội thẩm. Luật còn có những căn cứ riêng, như hai người trong cùng Hội đồng xét xử là người thân thích của nhau, hoặc thẩm phán đã tham gia giải quyết chính vụ việc đó ở một cấp xét xử khác, trừ một số trường hợp luật cho phép.
Với thư ký, kiểm sát viên. Áp dụng các căn cứ chung; thêm trường hợp người đó là người thân thích với người khác trong số người tiến hành tố tụng của vụ án.
Lý do không đủ để thay đổi
Nhiều yêu cầu bị bác vì nhầm giữa không vô tư với không đồng ý. Thẩm phán bác đề nghị hoãn phiên toà, không chấp nhận một chứng cứ nộp muộn, hỏi bạn những câu khó, nói giọng nghiêm khắc, đều là hoạt động điều khiển tố tụng bình thường. Không đồng ý với các quyết định đó, bạn có con đường khác: trình bày ý kiến vào biên bản, khiếu nại hành vi tố tụng khi luật cho phép, hoặc kháng cáo bản án.
Tương tự, việc thẩm phán từng xử một vụ khác mà bạn thua, hoặc từng xử bên kia thắng trong một vụ không liên quan, không tự động là căn cứ. Thông tin truyền miệng như "nghe nói ông ấy quen bên kia" mà không có tình tiết kiểm chứng được cũng khó được chấp nhận.
Yêu cầu thay đổi không có căn cứ không chỉ bị bác mà còn làm hồ sơ của bạn xấu đi trong mắt người xét xử. Luật đòi hỏi đương sự dùng quyền một cách thiện chí; liên tục đưa yêu cầu không căn cứ để trì hoãn là lạm dụng quyền.
Thủ tục và ai quyết định
Thủ tục khác nhau tuỳ thời điểm đưa yêu cầu và người bị yêu cầu thay đổi. Bảng dưới gom nguyên lý chung; thời hạn cụ thể nên đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và các lần sửa đổi.
| Thời điểm, người bị yêu cầu | Hình thức | Ai quyết định |
|---|---|---|
| Trước phiên toà: thẩm phán, hội thẩm, thư ký | Văn bản nêu lý do, căn cứ, gửi toà | Chánh án toà án đang giải quyết; nếu người bị yêu cầu là Chánh án thì Chánh án toà án cấp trên trực tiếp |
| Trước phiên toà: kiểm sát viên, kiểm tra viên | Văn bản nêu lý do, căn cứ | Viện trưởng viện kiểm sát cùng cấp |
| Tại phiên toà: thành viên Hội đồng xét xử, thư ký | Trình bày khi chủ toạ hỏi về yêu cầu thay đổi, ghi vào biên bản | Hội đồng xét xử thảo luận tại phòng nghị án, quyết định theo đa số |
| Tại phiên toà: kiểm sát viên | Trình bày tại phiên toà | Hội đồng xét xử xem xét; người thay thế do viện trưởng viện kiểm sát cử |
| Người giám định, người phiên dịch | Văn bản hoặc trình bày tại phiên toà | Trước phiên toà do Chánh án; tại phiên toà do Hội đồng xét xử |
Khi yêu cầu được chấp nhận tại phiên toà mà không có người thay thế ngay, phiên toà có thể phải hoãn. Đó là lý do nên nêu căn cứ sớm, ngay khi biết, thay vì để tới lúc khai mạc. Đầu phiên toà, chủ toạ thường hỏi các đương sự có yêu cầu thay đổi ai không; đây là thời điểm nêu yêu cầu tại phiên toà.
Viết văn bản yêu cầu cho đúng
Văn bản tốt giúp yêu cầu được xem xét nhanh và nghiêm túc:
- Xác định người bị yêu cầu thay đổi: họ tên, chức danh, vai trò trong vụ án.
- Nêu căn cứ cụ thể: quan hệ thân thích nào, đã tham gia vụ án với tư cách gì, tình tiết nào cho thấy không vô tư, xảy ra khi nào.
- Kèm tài liệu chứng minh nếu có: giấy tờ hộ tịch cho thấy quan hệ gia đình, tài liệu về quan hệ làm ăn, biên bản ghi nhận phát ngôn.
- Viết với giọng trung tính: trình bày sự kiện, không xúc phạm, không suy diễn động cơ.
- Nộp cho toà, giữ biên nhận, và theo dõi quyết định của Chánh án hoặc thông báo của toà.
Nếu bạn chưa chắc tình tiết mình biết có đủ là căn cứ hay không, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi nộp. Một yêu cầu có căn cứ được nêu đúng lúc bảo vệ bạn; một yêu cầu thiếu căn cứ có thể gây bất lợi.
Ví dụ giả định: phát hiện quan hệ trước ngày xét xử
Bà Ngọc là nguyên đơn trong vụ đòi tiền góp vốn mở cửa hàng. Khi nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, bà thấy tên một hội thẩm nhân dân trùng với tên người từng đứng ra làm chứng cho việc góp vốn, và qua hỏi han thì đúng là cùng một người: ông này từng ký xác nhận vào giấy góp vốn với tư cách người chứng kiến.
Đây là tình tiết cụ thể, kiểm chứng được: người đã trực tiếp chứng kiến và ký xác nhận vào chính giao dịch đang tranh chấp, có thể được gọi làm chứng, thì khó giữ được sự vô tư khi ngồi trong Hội đồng xét xử. Bà Ngọc làm văn bản gửi toà, nêu tên hội thẩm, nêu việc ông đã ký giấy góp vốn với tư cách người chứng kiến, kèm bản sao giấy đó. Văn bản nộp sớm, trước ngày xét xử nhiều ngày.
Với căn cứ như vậy, khả năng cao là toà phân công hội thẩm khác trước phiên toà, và phiên toà diễn ra đúng lịch. Nếu bà Ngọc giữ im lặng tới khai mạc mới nêu, Hội đồng xét xử vẫn có thể chấp nhận, nhưng phiên toà nhiều khả năng phải hoãn để thay người. Còn nếu bà không nêu gì và thua kiện, việc chứng minh vi phạm về thành phần xét xử ở giai đoạn sau sẽ tốn công hơn nhiều. Ví dụ này cũng cho thấy giá trị của việc đọc kỹ từng tên trong quyết định đưa vụ án ra xét xử, chứ không chỉ xem ngày giờ.
Khi người tiến hành tố tụng tự từ chối
Luật không chỉ trao quyền yêu cầu cho đương sự mà còn đặt nghĩa vụ cho người tiến hành tố tụng: khi thuộc một trong các trường hợp phải thay đổi, họ phải tự từ chối tham gia. Trên thực tế, nhiều trường hợp thân thích được xử lý theo cách này trước khi đương sự kịp biết. Khi đó toà phân công người khác và thông báo cho các đương sự.
Đương sự vẫn nên chủ động. Nếu bạn biết một tình tiết mà có thể toà chưa biết, như thẩm phán là thông gia với gia đình bên kia, hãy nêu ra. Im lặng tới khi có bản án bất lợi rồi mới nêu sẽ khó hơn nhiều, dù vi phạm về thành phần người tiến hành tố tụng vẫn có thể là căn cứ khi xét lại bản án.
Quyết định thay đổi hoặc không thay đổi người tiến hành tố tụng là một phần của tiến trình vụ án. Khi kháng cáo, bạn có thể nêu việc yêu cầu thay đổi có căn cứ mà không được chấp nhận như một vi phạm thủ tục; cách trình bày kháng cáo thuộc site chuyên về kháng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Thẩm phán quen biết bên kia có phải thay đổi không?
Quen biết thông thường chưa đủ. Cần tình tiết cụ thể cho thấy quan hệ đó có thể ảnh hưởng tới sự vô tư, như quan hệ làm ăn, nợ nần, họ hàng gần. Nếu là người thân thích theo luật thì thẩm phán phải từ chối hoặc bị thay đổi.
Có thể yêu cầu thay đổi thẩm phán vì thẩm phán bác đề nghị của mình không?
Thường không. Bác đề nghị là hoạt động điều khiển tố tụng. Không đồng ý thì bạn trình bày ý kiến vào biên bản, khiếu nại hành vi tố tụng khi luật cho phép, hoặc kháng cáo bản án. Yêu cầu thay đổi cần căn cứ về sự vô tư.
Yêu cầu thay đổi thẩm phán có làm phiên toà bị hoãn không?
Có thể. Nếu Hội đồng xét xử chấp nhận yêu cầu tại phiên toà mà không có người thay thế ngay, phiên toà thường phải hoãn. Nêu yêu cầu sớm trước phiên toà giúp toà kịp phân công người khác và hạn chế việc hoãn.
Có được yêu cầu thay đổi người phiên dịch không?
Được. Người phiên dịch và người giám định là người tham gia tố tụng; đương sự có quyền yêu cầu thay đổi khi có căn cứ, ví dụ họ là người thân thích của một bên hoặc đã tham gia vụ án với tư cách khác.
Yêu cầu bị từ chối thì có làm gì tiếp được không?
Bạn có thể ghi ý kiến vào biên bản và giữ tài liệu về căn cứ đã nêu. Khi kháng cáo hoặc đề nghị xem xét lại bản án theo thủ tục luật định, việc thành phần xét xử không đúng có thể được nêu như một vi phạm tố tụng.