Nếu hợp đồng có điều khoản chọn trọng tài thương mại và điều khoản đó hợp lệ, toà án sẽ từ chối thụ lý tranh chấp thuộc phạm vi điều khoản; bạn phải đưa vụ việc ra trung tâm trọng tài đã chọn. Toà chỉ nhận đơn khi thoả thuận trọng tài vô hiệu, không thể thực hiện được, các bên cùng bỏ thoả thuận, hoặc tranh chấp nằm ngoài phạm vi điều khoản. Với người tiêu dùng ký hợp đồng mẫu có sẵn điều khoản trọng tài, luật trao quyền lựa chọn giữa trọng tài và toà án.
Nhiều người chỉ phát hiện điều khoản trọng tài sau khi đã soạn xong đơn kiện, thường là trong các hợp đồng mua căn hộ, hợp đồng dịch vụ với doanh nghiệp, hợp đồng hợp tác kinh doanh. Bài này giúp bạn đọc điều khoản đó trước khi đi tiếp, để chọn đúng đường ngay từ đầu.
Nguyên tắc: có thoả thuận trọng tài hợp lệ thì toà không thụ lý
Luật Trọng tài thương mại quy định: khi các bên đã có thoả thuận trọng tài mà một bên khởi kiện tại toà án, toà phải từ chối thụ lý, trừ trường hợp thoả thuận trọng tài vô hiệu hoặc không thể thực hiện được. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cũng ghi nhận việc toà trả lại đơn khi tranh chấp đã có thoả thuận trọng tài theo nguyên tắc đó.
Điều này xuất phát từ quyền tự do lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp: khi đã ký, cả hai bên cam kết đi trọng tài thay vì toà. Phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm, không có phúc thẩm, và có thể được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự. Toà chỉ đứng ở vị trí hỗ trợ và giám sát, như xem xét yêu cầu huỷ phán quyết theo căn cứ luật định.
Hệ quả thực tế: nếu bạn nộp đơn ra toà khi hợp đồng có điều khoản trọng tài rõ ràng, khả năng cao là nhận văn bản trả đơn, mất vài tuần đến vài tháng. Đọc điều khoản trước là cách rẻ nhất để tránh vòng lặp này. Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đang áp dụng; nếu có sửa đổi mới, hãy đối chiếu trước khi quyết định.
Đọc điều khoản trọng tài: bốn điểm cần tìm
Điều khoản trọng tài thường nằm ở cuối hợp đồng, dưới tiêu đề kiểu "giải quyết tranh chấp" hoặc "luật áp dụng". Khi đọc, tìm bốn điểm sau:
- Có chọn trọng tài thật hay chỉ nhắc tới. Câu "tranh chấp sẽ được giải quyết tại trọng tài hoặc toà án" là chọn lựa lỏng, khác với câu "mọi tranh chấp phát sinh từ hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại trung tâm X".
- Phạm vi tranh chấp. Điều khoản nói "mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng" là rộng; "tranh chấp về chất lượng hàng" là hẹp. Tranh chấp nằm ngoài phạm vi vẫn có thể ra toà.
- Trung tâm hoặc hình thức trọng tài. Có nêu tên trung tâm trọng tài cụ thể, hay trọng tài vụ việc do các bên tự lập. Thoả thuận chọn một trung tâm không tồn tại, hoặc đã chấm dứt hoạt động mà các bên không chọn được nơi khác, có thể dẫn tới không thực hiện được.
- Có bước hoà giải, thương lượng trước không. Một số hợp đồng đặt thêm bước thương lượng trong một thời gian trước khi khởi kiện trọng tài; nên làm và lưu bằng chứng.
Nếu hợp đồng có nhiều văn bản (hợp đồng chính, phụ lục, điều kiện chung đính kèm), đọc cả các văn bản đó; điều khoản trọng tài đôi khi nằm trong phần điều kiện chung mà người ký không để ý.
Khi nào toà vẫn nhận đơn dù có điều khoản trọng tài
Thoả thuận trọng tài vô hiệu. Luật liệt kê các trường hợp vô hiệu, chẳng hạn tranh chấp không thuộc thẩm quyền của trọng tài (không phải tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hay tranh chấp mà luật cho phép giải quyết bằng trọng tài), người ký không có thẩm quyền, người ký không có năng lực hành vi dân sự, hình thức không đúng, bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép, hoặc vi phạm điều cấm của luật. Một tranh chấp ly hôn hay nuôi con, chẳng hạn, không thể đưa ra trọng tài thương mại.
Thoả thuận không thể thực hiện được. Ví dụ trung tâm trọng tài được chọn đã chấm dứt hoạt động mà các bên không thoả thuận được nơi thay thế, hoặc trọng tài viên được chỉ định đích danh không thể tham gia mà các bên không chọn được người khác.
Các bên cùng đồng ý bỏ trọng tài. Hai bên có thể lập văn bản thoả thuận đưa vụ việc ra toà thay vì trọng tài. Thoả thuận này nên lập trước khi nộp đơn, kèm vào hồ sơ.
Tranh chấp nằm ngoài phạm vi điều khoản. Nếu điều khoản chỉ áp dụng cho một loại tranh chấp, những tranh chấp khác vẫn có thể ra toà. Phần đánh giá phạm vi là chỗ hay tranh cãi.
Bên kia không phản đối. Trong thực tế, có những vụ bên bị kiện không nêu ra điều khoản trọng tài và tham gia tố tụng tại toà. Tuy vậy, đây là tình huống không chủ động được; đừng dựa vào nó để lập kế hoạch.
Người tiêu dùng và điều khoản trọng tài trong hợp đồng mẫu
Nhiều hợp đồng mẫu, điều kiện giao dịch chung do doanh nghiệp soạn sẵn có kèm điều khoản trọng tài. Luật Trọng tài thương mại có quy định riêng cho trường hợp này: với tranh chấp giữa nhà cung cấp hàng hoá, dịch vụ và người tiêu dùng, nếu điều khoản trọng tài được ghi trong điều kiện chung do nhà cung cấp soạn sẵn, người tiêu dùng vẫn có quyền lựa chọn trọng tài hoặc toà án khi tranh chấp phát sinh. Nhà cung cấp chỉ được khởi kiện tại trọng tài nếu người tiêu dùng đồng ý.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng có những quy định bảo vệ người tiêu dùng trước các điều khoản bất lợi trong hợp đồng theo mẫu. Hai luật này đi cùng nhau, nên trước khi kết luận "hợp đồng bắt mình đi trọng tài", hãy xem bạn có phải là người tiêu dùng trong giao dịch đó không, tức là mua hàng, dùng dịch vụ cho nhu cầu sinh hoạt, cá nhân, gia đình.
Ví dụ giả định: anh Minh mua căn hộ từ chủ đầu tư theo hợp đồng mẫu, trong đó ghi mọi tranh chấp giải quyết tại một trung tâm trọng tài. Khi bàn giao chậm, anh có cơ sở để lựa chọn khởi kiện tại toà, vì điều khoản nằm trong hợp đồng mẫu do chủ đầu tư soạn và anh mua để ở. Nếu anh mua căn hộ để kinh doanh cho thuê theo quy mô lớn, việc xác định tư cách người tiêu dùng có thể phức tạp hơn.
So sánh nhanh trọng tài và toà án từ góc người khởi kiện
Nếu bạn còn quyền lựa chọn (người tiêu dùng, hai bên cùng đồng ý, hoặc thoả thuận vô hiệu), bảng dưới giúp cân nhắc. Đây là so sánh nguyên tắc, không có số liệu chi phí.
| Tiêu chí | Trọng tài thương mại | Toà án |
|---|---|---|
| Số cấp xét xử | Một lần, chung thẩm | Sơ thẩm, có thể phúc thẩm |
| Công khai | Không công khai, trừ khi các bên đồng ý | Nguyên tắc xét xử công khai, có ngoại lệ |
| Chọn người xử | Các bên được chọn trọng tài viên | Toà phân công thẩm phán |
| Chi phí | Phí trọng tài theo biểu của trung tâm | Án phí theo quy định nhà nước |
| Phạm vi | Chủ yếu tranh chấp thương mại và loại luật cho phép | Hầu hết tranh chấp dân sự |
| Huỷ kết quả | Chỉ khi có căn cứ huỷ phán quyết theo luật | Qua kháng cáo, giám đốc thẩm, tái thẩm |
Với tranh chấp nhỏ giữa cá nhân và doanh nghiệp, nhiều người chọn toà vì quen thuộc và có hai cấp xét xử. Với tranh chấp thương mại cần kín đáo và nhanh, doanh nghiệp hay chọn trọng tài. Chi tiết về trọng tài thuộc các trang chuyên đề trọng tài.
Đã phải đi trọng tài: phần chuẩn bị nào vẫn dùng được
Biết mình phải đi trọng tài không có nghĩa công sức chuẩn bị cho vụ kiện tại toà bị bỏ phí. Những việc ở giai đoạn trước khi khởi kiện gần như giống nhau: xác định đúng bên bị kiện, chốt yêu cầu và cách tính từng khoản, gom hợp đồng, biên bản, chứng từ thanh toán, thư từ trao đổi. Bảng tính gốc, lãi, phạt vi phạm làm cho toà án dùng lại được gần như nguyên vẹn cho hội đồng trọng tài.
Khác biệt nằm ở thủ tục và chi phí. Đơn khởi kiện tại trọng tài nộp cho trung tâm trọng tài theo quy tắc tố tụng của trung tâm đó; phí trọng tài tính theo biểu phí riêng của từng trung tâm, thường do người khởi kiện tạm nộp trước. Bạn có quyền chọn hoặc tham gia chọn trọng tài viên, điều không có ở toà án. Thời hạn các bước do quy tắc của trung tâm và Luật Trọng tài thương mại điều chỉnh.
Nếu cần giữ tài sản của bên kia trong lúc chờ, luật cho phép yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, có thể gửi tới hội đồng trọng tài hoặc toà án tuỳ giai đoạn. Đây là phần cần làm cẩn thận với người làm nghề, vì yêu cầu sai có thể phải bồi thường.
Trình tự xử lý khi phát hiện điều khoản trọng tài
Khi đọc lại hợp đồng và thấy điều khoản trọng tài, có thể đi theo thứ tự sau trước khi quyết định nộp đơn ở đâu.
- Chụp hoặc sao lại nguyên văn điều khoản, kể cả trong phụ lục, điều kiện chung.
- Xác định tranh chấp của bạn có nằm trong phạm vi điều khoản không.
- Xác định bạn có phải người tiêu dùng trong giao dịch này không, điều khoản có nằm trong hợp đồng mẫu do bên kia soạn không.
- Kiểm tra trung tâm trọng tài được nêu còn hoạt động không, tên có chính xác không.
- Nếu nghi thoả thuận vô hiệu, ghi rõ căn cứ (ai ký, có thẩm quyền không, loại tranh chấp gì).
- Nếu hai bên đều muốn ra toà, lập văn bản thoả thuận bỏ trọng tài trước khi nộp đơn.
- Quyết định đường đi và chuẩn bị hồ sơ tương ứng; hỏi người làm nghề nếu giá trị tranh chấp lớn.
Nếu bạn đã nộp đơn ra toà và bị trả vì có thoả thuận trọng tài, đừng chờ quá lâu mới chuyển sang trọng tài: thời hiệu khởi kiện trọng tài cũng có giới hạn.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng ghi "trọng tài hoặc toà án" thì phải chọn bên nào?
Điều khoản ghi lựa chọn như vậy thường được hiểu là các bên còn để mở. Khi tranh chấp phát sinh, cách xử lý tuỳ cách diễn đạt và hướng dẫn hiện hành; một số trường hợp coi bên khởi kiện được chọn. Nên hỏi người làm nghề với câu chữ cụ thể trước khi nộp.
Mua căn hộ có điều khoản trọng tài, có kiện chủ đầu tư ra toà được không?
Nếu bạn mua để ở và điều khoản nằm trong hợp đồng mẫu do chủ đầu tư soạn sẵn, bạn là người tiêu dùng và có quyền lựa chọn toà án theo Luật Trọng tài thương mại. Giữ bản hợp đồng và các tài liệu cho thấy mục đích mua để chứng minh khi cần.
Tranh chấp vay tiền giữa hai người có đưa ra trọng tài được không?
Trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại, tranh chấp mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại, và tranh chấp khác luật cho phép. Một khoản vay giữa hai người không kinh doanh thường không thuộc nhóm này, nên đi đường toà án.
Toà đã trả đơn vì có thoả thuận trọng tài thì làm gì tiếp?
Đọc lý do trong văn bản trả đơn. Nếu đồng ý, chuyển sang nộp đơn khởi kiện tại trung tâm trọng tài đã chọn. Nếu cho rằng thoả thuận vô hiệu hoặc không thực hiện được, bạn có thể khiếu nại việc trả đơn trong thời hạn luật định, kèm căn cứ.
Điều khoản trọng tài có còn hiệu lực khi hợp đồng chính bị vô hiệu không?
Theo Luật Trọng tài thương mại, thoả thuận trọng tài hoàn toàn độc lập với hợp đồng. Việc hợp đồng bị thay đổi, gia hạn, huỷ bỏ, vô hiệu hoặc không thực hiện được không làm mất hiệu lực của thoả thuận trọng tài. Vì vậy tranh chấp về chính sự vô hiệu của hợp đồng vẫn có thể thuộc trọng tài.