Nên xin áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có căn cứ cho thấy, nếu chờ tới lúc toà xử xong, thứ bạn đang đòi sẽ không còn để mà đòi: tài sản bị bán, tiền bị rút, hiện trạng bị phá, hoặc người cần được cấp dưỡng không chờ nổi. Đây là công cụ của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 để giữ nguyên tình trạng hoặc giải quyết nhu cầu cấp bách trong lúc vụ án còn đang được giải quyết.
Nhiều người lần đầu ra toà nghe tới biện pháp này như một cách "ép" bên kia. Thực tế ngược lại: toà chỉ chấp nhận khi yêu cầu có lý do cụ thể, gắn với chính yêu cầu khởi kiện, và người yêu cầu thường phải chịu thêm nghĩa vụ, có khi là nộp một khoản bảo đảm, có khi là trách nhiệm bồi thường nếu yêu cầu sai. Bài này giúp bạn tự trả lời câu hỏi có nên xin hay không trước khi bắt tay viết đơn.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời dùng để làm gì trong một vụ kiện
Một vụ kiện dân sự đi từ lúc nộp đơn tới bản án sơ thẩm thường mất nhiều tháng, có khi hơn nếu phải giám định, định giá hay tống đạt ra nước ngoài. Trong khoảng thời gian đó, bên bị kiện vẫn toàn quyền với tài sản đứng tên mình. Bản án tuyên thắng mà tài sản đã sang tên người khác, tài khoản đã rút sạch, thì việc thi hành án gần như không còn gì để làm.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời lấp khoảng trống đó. Luật liệt kê nhiều biện pháp khác nhau, nhưng có thể gom thành ba nhóm theo mục đích. Nhóm thứ nhất giữ tài sản: kê biên, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, phong toả tài khoản, phong toả tài sản. Nhóm thứ hai giữ hiện trạng hoặc ngăn một hành vi: cấm thay đổi hiện trạng tài sản đang tranh chấp, cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định. Nhóm thứ ba giải quyết nhu cầu cấp bách của con người: buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng, buộc bồi thường trước một phần thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm, giao người chưa thành niên cho người trông nom.
Điểm chung của cả ba nhóm là tính tạm thời. Quyết định áp dụng không phải phán quyết ai đúng ai sai. Nó chỉ giữ cho vụ án còn ý nghĩa tới lúc toà phán quyết, và có thể bị huỷ, bị thay đổi khi căn cứ không còn.
Năm dấu hiệu cho thấy vụ của bạn có thể cần biện pháp này
Không có công thức chung, nhưng những tình huống sau thường là lúc người trong nghề khuyên cân nhắc nghiêm túc:
- Bên kia rao bán, đăng tin cho thuê dài hạn hoặc đi công chứng chính căn nhà, mảnh đất, chiếc xe đang tranh chấp hoặc là tài sản lớn nhất để trả nợ.
- Tiền đang chạy khỏi tài khoản: bạn biết bên kia vừa nhận một khoản thanh toán lớn và có dấu hiệu chuyển dần sang người thân.
- Hiện trạng sắp bị xoá: chuẩn bị đập nhà cũ để xây mới, san lấp ranh đất, chặt cây, tháo dỡ máy móc là đối tượng tranh chấp.
- Có người không chờ được: con nhỏ không được cấp dưỡng từ khi bố mẹ ly thân, người bị tai nạn cần tiền chữa trị ngay trong lúc chờ xác định trách nhiệm bồi thường.
- Người có nghĩa vụ chuẩn bị rời đi: chuyển hẳn ra nước ngoài, giải thể cửa hàng, thanh lý hàng hoá với giá rẻ bất thường.
Nếu không có dấu hiệu nào như trên, thường chưa cần xin. Toà xem xét căn cứ cụ thể, không chấp nhận một nỗi lo chung chung kiểu "sợ họ tẩu tán".
Chọn biện pháp nào cho đúng với yêu cầu khởi kiện
Biện pháp phải tương ứng với điều bạn đang yêu cầu toà giải quyết. Xin sai loại hoặc xin rộng quá phạm vi tranh chấp là lý do thường gặp khiến toà không chấp nhận. Bảng dưới gợi ý cách ghép thường thấy (ví dụ giả định, cần đối chiếu từng vụ):
| Bạn đang kiện để | Biện pháp thường cân nhắc | Điều cần chứng minh thêm |
|---|---|---|
| Đòi một khoản tiền (nợ vay, tiền hàng, tiền cọc) | Phong toả tài khoản, phong toả tài sản của người có nghĩa vụ | Bên kia có tài khoản hoặc tài sản cụ thể; giá trị phong toả tương ứng khoản đòi |
| Xác định ai có quyền với một nhà, đất, xe | Cấm chuyển dịch quyền về tài sản; kê biên khi có dấu hiệu tẩu tán, huỷ hoại | Tài sản chính là đối tượng tranh chấp; có hành vi hoặc nguy cơ chuyển nhượng |
| Giữ nguyên căn nhà, ranh đất đang tranh chấp | Cấm thay đổi hiện trạng tài sản | Có hành vi tháo dỡ, xây thêm, san lấp sắp diễn ra |
| Đòi cấp dưỡng, đòi bồi thường sức khoẻ | Buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ | Nhu cầu cấp thiết của người được cấp dưỡng hoặc người bị thiệt hại |
| Buộc bên kia ngừng một việc gây hại | Cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định | Hành vi đang tiếp diễn và gây thiệt hại khó khắc phục |
Có thể xin nhiều biện pháp cùng lúc nếu mỗi biện pháp có lý do riêng, nhưng xin quá nhiều dễ khiến đơn thiếu thuyết phục và làm tăng gánh nặng bảo đảm.
Cái giá người yêu cầu phải tính trước
Có thể phải nộp biện pháp bảo đảm. Với nhiều biện pháp liên quan tới tài sản như kê biên, cấm chuyển dịch, phong toả, luật buộc người yêu cầu gửi một khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá theo mức toà ấn định. Khoản này bị giữ trong suốt thời gian biện pháp còn hiệu lực, nên cần tính dòng tiền của chính mình.
Yêu cầu sai thì phải bồi thường. Nếu biện pháp được áp dụng không đúng do lỗi của người yêu cầu và gây thiệt hại cho bên kia hoặc người thứ ba, người yêu cầu phải bồi thường. Đây là lý do không nên xin để "gây sức ép".
Thêm việc phải chuẩn bị. Đơn yêu cầu riêng, chứng cứ về căn cứ áp dụng, thông tin cụ thể về tài sản. Thông tin mơ hồ như "tài khoản ở một ngân hàng nào đó" gần như không dùng được.
Quan hệ hai bên căng hơn. Bên bị phong toả, kê biên thường phản ứng mạnh, cơ hội hoà giải có thể giảm. Ngược lại, có vụ chính biện pháp này lại khiến bên kia chịu ngồi xuống bàn thương lượng nghiêm túc. Cân nhắc cả hai chiều.
Tự kiểm tra trước khi quyết định xin
Trước khi viết đơn yêu cầu, nên trả lời được lần lượt các câu dưới đây, tốt nhất là trên giấy:
- Yêu cầu khởi kiện của mình là gì, giá trị khoảng bao nhiêu, đối tượng tranh chấp là tài sản nào.
- Có bằng chứng gì cho thấy nguy cơ cụ thể: tin rao bán, lời nhắn, người làm chứng, ảnh chụp hiện trường, thông tin giao dịch.
- Biện pháp nào hẹp nhất mà vẫn đủ giữ quyền lợi — thường cấm chuyển dịch một thửa đất nhẹ hơn kê biên cả căn nhà.
- Mình có đủ khả năng nộp biện pháp bảo đảm theo mức toà có thể ấn định không, giữ khoản đó trong bao lâu.
- Nếu toà không chấp nhận, mình còn cách nào khác để giữ quyền lợi: thương lượng có bảo đảm, theo dõi và bổ sung chứng cứ để xin lại.
Nếu câu thứ hai trả lời không được, nên tập trung gom chứng cứ trước. Yêu cầu thiếu căn cứ không chỉ bị bác mà còn khiến bên kia cảnh giác.
Hai ví dụ giả định: cùng là đòi tiền, hai kết cục khác nhau
Vụ thứ nhất. Anh Tâm ở Đồng Nai bán vật liệu xây dựng, một khách quen nợ tiền hàng nhiều tháng. Khi anh chuẩn bị khởi kiện, anh chỉ có cảm giác khách "có vẻ khó khăn", không biết khách có tài sản gì ngoài cửa hàng thuê. Anh viết đơn xin phong toả "toàn bộ tài sản" của khách. Toà không chấp nhận vì yêu cầu không chỉ ra tài sản cụ thể và không có căn cứ về hành vi tẩu tán. Đơn khởi kiện vẫn được thụ lý bình thường; anh chỉ mất thời gian và làm khách cảnh giác.
Vụ thứ hai. Chị Lan ở Hải Phòng cho người quen vay tiền để mua đất, có giấy vay và chứng từ chuyển khoản. Tới hạn, người vay không trả, rồi chị thấy chính mảnh đất đó được đăng tin rao bán với giá thấp hơn thị trường. Chị chụp lại tin rao, gom giấy tờ về khoản vay, và xin toà phong toả tài sản của người có nghĩa vụ đối với mảnh đất cùng lúc với nộp đơn khởi kiện. Chị không xin cấm chuyển dịch, vì biện pháp đó dành cho tài sản đang tranh chấp, còn ở đây mảnh đất chỉ là nguồn để trả nợ. Căn cứ cụ thể, biện pháp hẹp, gắn với nguồn trả nợ, nên khả năng được xem xét cao hơn nhiều.
Khác biệt giữa hai vụ không nằm ở giá trị khoản đòi mà ở chỗ người yêu cầu có chỉ ra được tài sản nào, nguy cơ gì, bằng chứng gì. Đó cũng là cách thẩm phán đọc một đơn yêu cầu.
Những hiểu lầm hay gặp và khi nào nên hỏi người làm nghề
Hiểu lầm thứ nhất: phải đợi toà thụ lý mới được xin. Luật cho phép yêu cầu áp dụng cùng lúc với việc nộp đơn khởi kiện trong trường hợp khẩn cấp, cần bảo vệ ngay chứng cứ hoặc ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra. Ngoài ra, trong suốt quá trình giải quyết vụ án, đương sự vẫn có quyền yêu cầu.
Hiểu lầm thứ hai: xin được là chắc thắng kiện. Quyết định áp dụng không nói gì về kết quả cuối cùng. Toà vẫn xét xử trên toàn bộ chứng cứ, và biện pháp có thể bị huỷ nếu sau đó căn cứ không còn.
Hiểu lầm thứ ba: bị đơn không có quyền gì. Bên bị áp dụng có quyền khiếu nại quyết định trong thời hạn ngắn luật định, có quyền đề nghị huỷ bỏ khi nộp tài sản hoặc có người bảo đảm thay.
Vụ việc có giá trị lớn, nhiều tài sản ở nhiều nơi, hoặc bên kia là doanh nghiệp có nhiều giao dịch phức tạp thì việc chọn biện pháp và mô tả căn cứ đòi hỏi kinh nghiệm. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem cụ thể hồ sơ của mình trước khi nộp, thay vì xin một biện pháp quá rộng rồi bị bác.
Câu hỏi thường gặp
Biện pháp khẩn cấp tạm thời có áp dụng cho mọi loại vụ án dân sự không?
Biện pháp khẩn cấp tạm thời được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự nên áp dụng cho vụ án dân sự nói chung, gồm cả hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. Tuy vậy mỗi biện pháp chỉ hợp với một số loại yêu cầu nhất định, nên cần chọn đúng biện pháp gắn với tranh chấp của mình.
Có phải trả lệ phí khi nộp đơn yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không?
Khoản đáng chú ý nhất với người yêu cầu là biện pháp bảo đảm với các biện pháp liên quan tới tài sản, chứ không phải lệ phí nộp đơn. Mức bảo đảm do toà ấn định theo từng vụ. Về các khoản lệ phí khác nếu có, bạn nên hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận của toà đang giải quyết vụ án.
Toà có tự áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời khi đương sự không yêu cầu không?
Luật có quy định một số trường hợp toà tự mình áp dụng, chủ yếu ở các biện pháp bảo vệ người yếu thế như giao người chưa thành niên cho người trông nom, buộc cấp dưỡng trước, bồi thường trước do tính mạng sức khoẻ. Với các biện pháp giữ tài sản, thường phải có yêu cầu của đương sự.
Bị đơn có thể xin biện pháp khẩn cấp tạm thời không?
Có. Quyền yêu cầu thuộc về đương sự nói chung, không riêng nguyên đơn. Bị đơn có yêu cầu phản tố, hoặc người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập, đều có thể đề nghị toà áp dụng biện pháp phù hợp để bảo vệ yêu cầu của mình.
Nếu toà không chấp nhận yêu cầu thì có được xin lại không?
Toà không chấp nhận thì phải thông báo bằng văn bản và nêu lý do. Nếu sau đó xuất hiện căn cứ mới, ví dụ bên kia bắt đầu rao bán tài sản, bạn có thể làm đơn yêu cầu mới kèm chứng cứ mới. Đọc kỹ lý do trong thông báo trước để biết lần sau cần bổ sung gì.
Biện pháp khẩn cấp tạm thời kéo dài bao lâu?
Quyết định có hiệu lực thi hành ngay và thường kéo dài tới khi vụ án được giải quyết xong hoặc tới khi toà ra quyết định huỷ bỏ, thay đổi biện pháp. Trong lúc đó, nếu căn cứ áp dụng không còn hoặc bên kia nộp tài sản bảo đảm, biện pháp có thể bị huỷ sớm.