Khi đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, bạn có thể nộp đơn ở toà nơi người gây thiệt hại cư trú, có trụ sở theo quy tắc chung, hoặc chọn toà nơi xảy ra việc gây thiệt hại. Đây là một trong các trường hợp nguyên đơn được lựa chọn toà theo Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Từ 1/7/2025, toà đó là toà án nhân dân khu vực phụ trách địa bàn tương ứng.
Bài này tập trung vào thiệt hại về tài sản, kiểu hay gặp ở đời thường: xe bị đâm hỏng trên đường, nhà nứt do công trình bên cạnh thi công, trần nhà thấm nước từ căn hộ tầng trên, cây đổ đè lên mái tôn. Thiệt hại về sức khoẻ có những vấn đề riêng nên không bàn sâu ở đây.
"Ngoài hợp đồng" nghĩa là gì, vì sao có quyền chọn toà
Bồi thường ngoài hợp đồng là khi hai bên không có hợp đồng với nhau, thiệt hại phát sinh từ hành vi của một bên hoặc từ tài sản của họ gây ra. Người lái xe đâm vào xe bạn, chủ công trình đào móng làm lún nhà bạn, căn hộ phía trên để vỡ ống nước — tất cả không có hợp đồng nào giữa hai bên. Nếu có hợp đồng, như bạn thuê thợ sửa nhà rồi thợ làm hỏng đồ, thì đó là tranh chấp hợp đồng, xử lý theo hướng khác.
Luật cho nguyên đơn chọn toà nơi xảy ra việc gây thiệt hại vì đó thường là nơi giữ nhiều dấu vết nhất: hiện trường, người chứng kiến, biên bản của cơ quan chức năng tại chỗ, camera khu vực. Nếu cần giám định vết nứt hay mức hư hỏng, toà cùng địa bàn làm việc thuận lợi hơn.
Cũng cần tách bạch với trường hợp tài sản bị hỏng trong lúc đang có hợp đồng nhưng do người ngoài hợp đồng gây ra. Ví dụ bạn gửi xe ở bãi, một người khác lái xe va vào làm hỏng: với người lái xe kia là bồi thường ngoài hợp đồng, còn với bãi giữ xe là chuyện hợp đồng gửi giữ. Mỗi quan hệ có thể dẫn tới một cách chọn toà khác nhau, nên xác định trước bạn định kiện ai.
Quyền chọn không xoá quy tắc chung. Nếu người gây thiệt hại sống gần bạn hơn, hoặc tài sản của họ ở đó để thi hành án, bạn vẫn có thể nộp ở toà nơi họ cư trú.
Ba vụ thiệt hại tài sản điển hình và lựa chọn toà
Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phải kết luận cho vụ cụ thể.
| Tình huống | Toà nơi xảy ra thiệt hại | Toà nơi bị đơn cư trú, có trụ sở |
|---|---|---|
| Xe của bạn bị một xe tải đâm hỏng trên quốc lộ qua tỉnh Thanh Hoá, chủ xe ở Nghệ An | Toà khu vực phụ trách đoạn đường ở Thanh Hoá | Toà nơi chủ xe hoặc doanh nghiệp vận tải có trụ sở |
| Nhà bạn ở Hà Nội nứt do công trình liền kề đào móng, chủ đầu tư là công ty ở Thành phố Hồ Chí Minh | Toà khu vực nơi có nhà bạn | Toà nơi công ty có trụ sở, hoặc nơi chi nhánh nếu liên quan |
| Trần căn hộ của bạn thấm nước từ căn hộ trên, chủ căn hộ trên đang sống ở nơi khác | Toà khu vực nơi có toà nhà | Toà nơi chủ căn hộ trên cư trú |
Ở cả ba tình huống, nơi xảy ra thiệt hại có nhiều lợi thế về chứng cứ. Nhưng nếu bị đơn là doanh nghiệp lớn và bạn lo việc thi hành án, cân nhắc thêm nơi có tài sản của họ.
Khi nào nên chọn toà nơi xảy ra thiệt hại
Cần giám định, xem xét hiện trường. Vết nứt nhà, độ lún, mức thấm cần chuyên gia đến tận nơi. Toà cùng địa bàn dễ sắp xếp xem xét thẩm định tại chỗ hơn.
Có biên bản của cơ quan địa phương. Nếu đã có biên bản ghi nhận hiện trạng của uỷ ban nhân dân cấp xã, công an hoặc cơ quan quản lý xây dựng địa phương, chứng cứ đã ở sẵn địa bàn đó.
Nhiều người cùng bị thiệt hại. Một công trình làm nứt cả dãy nhà; các chủ nhà khởi kiện ở toà nơi xảy ra thiệt hại sẽ thuận cho việc toà xem xét tổng thể.
Bị đơn ở rất xa hoặc ở nhiều nơi. Chủ xe đăng ký ở một tỉnh, tài xế ở tỉnh khác, doanh nghiệp vận tải ở tỉnh thứ ba. Thay vì chọn giữa ba nơi đó, nơi xảy ra va chạm là một mốc rõ và gắn với chứng cứ.
Bạn sống ngay tại nơi xảy ra thiệt hại. Với nhà nứt, thấm, nơi xảy ra thiệt hại thường chính là nhà bạn, nên chọn toà nơi đó giúp bạn đi lại ít nhất.
Chuẩn bị trước khi nộp đơn ở toà nơi xảy ra thiệt hại
Toà nơi xảy ra thiệt hại có thẩm quyền, nhưng bạn vẫn phải chứng minh thiệt hại xảy ra ở đó và do ai gây ra. Các bước nên làm:
- Ghi nhận hiện trạng ngay khi phát hiện: chụp ảnh, quay video có thời gian, đo vết nứt, giữ lại vật hỏng.
- Báo cho người gây thiệt hại bằng văn bản hoặc tin nhắn, đề nghị cùng xem xét. Giữ lại phản hồi.
- Đề nghị cơ quan có liên quan tại địa phương lập biên bản ghi nhận, như uỷ ban nhân dân cấp xã với công trình xây dựng, công an với va chạm giao thông.
- Lấy báo giá sửa chữa, hoá đơn chi phí đã bỏ ra; nếu cần, thuê đơn vị đánh giá hư hỏng.
- Xác định chính xác địa điểm xảy ra thiệt hại theo tên xã, phường hiện hành và tra toà khu vực phụ trách.
- Thử thương lượng; nếu không được, nộp đơn và ghi rõ căn cứ chọn toà là nơi xảy ra việc gây thiệt hại.
Với công trình xây dựng gây hư hỏng, thường còn có nhà thầu, đơn vị giám sát, chủ đầu tư. Ai là bị đơn phù hợp là câu hỏi riêng, nên tìm hiểu kỹ trước khi nộp.
Khi vụ việc có phần hình sự hoặc có bảo hiểm
Va chạm giao thông gây hư hỏng tài sản đôi khi đi kèm thương tích hoặc dấu hiệu tội phạm. Nếu cơ quan điều tra đã khởi tố, phần bồi thường dân sự thường được giải quyết cùng vụ án hình sự, và nơi giải quyết là toà xét xử vụ án đó. Bạn không cần nộp thêm đơn dân sự riêng, mà tham gia với tư cách bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan. Chỉ khi phần dân sự được tách ra, hoặc vụ việc không bị khởi tố, bạn mới khởi kiện dân sự theo cách nói trong bài.
Nếu bạn hoặc bên kia có bảo hiểm, như bảo hiểm vật chất xe, bảo hiểm trách nhiệm dân sự, nên làm thủ tục với doanh nghiệp bảo hiểm trước. Sau khi bảo hiểm trả cho bạn, doanh nghiệp bảo hiểm có thể thế quyền đòi bên gây thiệt hại; khi đó người kiện có thể là doanh nghiệp bảo hiểm, không phải bạn. Đọc kỹ giấy tờ bồi thường để biết bạn còn quyền đòi phần nào.
Thời hiệu khởi kiện đòi bồi thường ngoài hợp đồng vẫn chạy trong lúc bạn chờ bảo hiểm hay thương lượng. Đừng để việc chờ đợi kéo quá lâu. Nếu thương lượng đang có tiến triển, hãy ghi lại các mốc trao đổi bằng văn bản; những văn bản này vừa là chứng cứ về thiệt hại và thái độ của bên kia, vừa giúp bạn chủ động tính thời điểm nộp đơn.
Thiệt hại kéo dài hoặc xảy ra ở nhiều nơi
Không phải thiệt hại nào cũng xảy ra trong một khoảnh khắc ở một điểm. Nước thải từ một xưởng chảy qua nhiều thửa ruộng ở hai xã; một công trình thi công kéo dài làm nứt dần nhiều căn nhà dọc một con phố mà sau sắp xếp năm 2025 lại thuộc hai phường khác nhau. Trong những trường hợp như vậy, "nơi xảy ra việc gây thiệt hại" có thể được hiểu là nơi có hành vi gây thiệt hại, hoặc nơi có hậu quả.
Cách làm an toàn là chọn nơi thiệt hại của chính bạn xảy ra, vì đó là nơi bạn có chứng cứ trực tiếp, và ghi rõ trong đơn mối liên hệ với hành vi gây thiệt hại. Nếu nhiều hộ cùng bị thiệt hại ở các xã khác nhau, các hộ có thể cân nhắc cùng nộp ở một toà để vụ việc được xem xét thống nhất; việc nhập các yêu cầu vào cùng một vụ do toà quyết định.
Với thiệt hại môi trường diện rộng, ngoài con đường khởi kiện còn có cơ chế xử lý của cơ quan quản lý môi trường. Hai con đường có thể đi song song; kết luận của cơ quan quản lý thường là chứng cứ quan trọng cho vụ kiện đòi bồi thường.
Hỏi người làm nghề khi nào
Thiệt hại nhỏ, bên gây thiệt hại rõ ràng thì nhiều người tự làm được. Bạn nên hỏi luật sư khi: thiệt hại lớn và cần giám định; có nhiều bên có thể phải chịu trách nhiệm như chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị giám sát; bên kia cho rằng thiệt hại có sẵn từ trước; hoặc vụ việc vừa có dân sự vừa có hình sự.
Khi đi hỏi, mô tả ngắn sự việc, nơi xảy ra, ai liên quan để luật sư chỉ ra nên chọn toà nào và chứng cứ nào cần gom ngay. Với nhà nứt do công trình, càng để lâu, hiện trạng càng khó chứng minh.
Ví dụ giả định: gia đình anh Phong ở một phường của Hà Nội thấy tường nứt sau khi nhà bên cạnh đào móng. Anh chụp ảnh từng ngày, đề nghị phường lập biên bản, gửi văn bản cho chủ đầu tư. Thương lượng không thành, anh nộp đơn ở toà án nhân dân khu vực phụ trách phường nơi có nhà, ghi rõ đây là nơi xảy ra thiệt hại, dù chủ đầu tư là công ty có trụ sở ở tỉnh khác.
Câu hỏi thường gặp
Xe bị đâm ở tỉnh khác khi đi du lịch thì kiện ở toà nơi mình ở được không?
Theo quy tắc chung và quyền lựa chọn, bạn có thể kiện ở toà nơi người gây thiệt hại cư trú hoặc nơi xảy ra va chạm. Toà nơi bạn ở chỉ có thẩm quyền nếu hai bên có văn bản thoả thuận cho toà nơi nguyên đơn cư trú giải quyết.
Nhà nứt do công trình bên cạnh có phải là tranh chấp bất động sản không?
Đòi bồi thường cho nhà bị nứt là tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, không phải tranh chấp ai có quyền với nhà đất. Tuy vậy nơi xảy ra thiệt hại chính là nhà bạn, nên chọn toà nơi có nhà thường thuận nhất.
Người gây thiệt hại là người chưa thành niên thì kiện ai, ở đâu?
Thường cha mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm bồi thường theo quy định về trách nhiệm của người chưa thành niên. Việc chọn toà vẫn theo nơi bị đơn cư trú hoặc nơi xảy ra thiệt hại. Nên hỏi người làm nghề để xác định đúng bị đơn.
Có cần chờ cơ quan công an kết luận mới kiện được không?
Nếu vụ việc chỉ là dân sự, bạn không phải chờ. Nếu có dấu hiệu hình sự và cơ quan điều tra đang thụ lý, phần dân sự thường được giải quyết cùng vụ án hình sự; khi đó nên hỏi tình trạng giải quyết trước khi nộp đơn dân sự riêng.
Nơi xảy ra thiệt hại là đường liên tỉnh thì xác định toà thế nào?
Xác định điểm xảy ra va chạm thuộc xã, phường nào theo biên bản hiện trường hoặc định vị, rồi tra toà khu vực phụ trách xã, phường đó. Ghi rõ trong đơn vị trí xảy ra.
Đã được bảo hiểm trả tiền thì còn kiện được không?
Phần đã được bảo hiểm trả, quyền đòi bên gây thiệt hại có thể đã chuyển sang doanh nghiệp bảo hiểm. Phần thiệt hại chưa được bù, bạn vẫn có thể yêu cầu. Đọc kỹ giấy tờ nhận bồi thường để biết phạm vi.