Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án dân sự và hôn nhân gia đình là 4 tháng kể từ ngày thụ lý; vụ kinh doanh thương mại và lao động là 2 tháng. Vụ án phức tạp hoặc gặp trở ngại khách quan, sự kiện bất khả kháng thì Chánh án toà được gia hạn thêm, tối đa 2 tháng với loại 4 tháng và tối đa 1 tháng với loại 2 tháng. Sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, toà phải mở phiên toà trong 1 tháng, có lý do chính đáng thì có thể tới 2 tháng.
Những con số đó trả lời câu người đi kiện hay hỏi nhất: "bao lâu thì xử". Nhưng chúng chỉ đúng khi bạn biết mốc bắt đầu, biết khi nào thời hạn bị ngưng và biết trong khoảng thời gian ấy toà đang làm những gì. Bài dưới đây đi qua từng phần, kèm cách tự lập một tờ mốc cho vụ của mình.
Bảng thời hạn chuẩn bị xét xử theo loại vụ án
Bảng gom các mốc chính ở cấp sơ thẩm theo thủ tục thông thường. Thủ tục rút gọn có thời hạn riêng ngắn hơn, được nói ở bài khác trong danh mục này. Khi vụ việc có điểm đặc biệt, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
| Loại vụ án | Thời hạn chuẩn bị xét xử | Gia hạn tối đa | Mở phiên toà sau quyết định đưa ra xét xử |
|---|---|---|---|
| Dân sự (vay nợ, hợp đồng dân sự, bồi thường, nhà đất, thừa kế…) | 4 tháng từ ngày thụ lý | Thêm 2 tháng | Trong 1 tháng, lý do chính đáng thì 2 tháng |
| Hôn nhân và gia đình (ly hôn có tranh chấp, nuôi con, chia tài sản) | 4 tháng từ ngày thụ lý | Thêm 2 tháng | Trong 1 tháng, lý do chính đáng thì 2 tháng |
| Kinh doanh, thương mại (giữa các bên có đăng ký kinh doanh, vì mục đích lợi nhuận) | 2 tháng từ ngày thụ lý | Thêm 1 tháng | Trong 1 tháng, lý do chính đáng thì 2 tháng |
| Lao động (sa thải, tiền lương, bảo hiểm, bồi thường khi chấm dứt hợp đồng) | 2 tháng từ ngày thụ lý | Thêm 1 tháng | Trong 1 tháng, lý do chính đáng thì 2 tháng |
Điều kiện gia hạn là "vụ án có tính chất phức tạp" hoặc "do sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan". Quyết định gia hạn do Chánh án toà đang giải quyết đưa ra theo đề nghị của thẩm phán, không phải do đương sự xin. Việc gia hạn chỉ được làm trong giới hạn trên, nên một vụ dân sự thông thường có tổng thời gian chuẩn bị xét xử tối đa khoảng 6 tháng nếu không bị tạm đình chỉ.
Việc phân loại vụ của bạn thuộc dòng nào trong bảng do toà xác định khi thụ lý, ghi trong thông báo thụ lý ở phần quan hệ tranh chấp. Một vụ đòi tiền hàng giữa hai cá nhân không kinh doanh là dân sự, còn giữa hai công ty là kinh doanh thương mại, nên thời hạn khác nhau dù số tiền như nhau.
Mốc bắt đầu: ngày thụ lý, không phải ngày nộp đơn
Rất nhiều người tính từ ngày mình đặt đơn lên quầy tiếp nhận, nên thấy toà "chậm" sớm hơn thực tế. Khoảng giữa ngày nộp đơn và ngày thụ lý gồm việc toà nhận đơn, xem xét đơn, có thể yêu cầu sửa đổi bổ sung, rồi thông báo nộp tạm ứng án phí. Ngày thụ lý thường là ngày bạn nộp biên lai thu tạm ứng án phí cho toà, hoặc ngày toà nhận đơn nếu bạn thuộc trường hợp được miễn hay không phải nộp tạm ứng.
Ngày thụ lý được ghi trong thông báo thụ lý mà toà gửi cho bạn và cho bị đơn. Hãy tìm dòng ghi số thụ lý và ngày thụ lý, chép lại ở chỗ dễ thấy, vì đó là mốc của mọi phép tính sau. Nếu bạn là bị đơn, thông báo này cũng cho bạn biết vụ án đã bắt đầu từ ngày nào, dù giấy về tay bạn muộn hơn vài ngày.
Thời hạn tính theo tháng nên kết thúc vào ngày tương ứng của tháng cuối. Thụ lý ngày 10 tháng 3 thì bốn tháng sau là ngày 10 tháng 7. Tháng không có ngày tương ứng thì lấy ngày cuối tháng. Cách tính này theo quy tắc chung về thời hạn trong Bộ luật Dân sự, áp dụng cho tố tụng khi luật tố tụng không quy định khác.
Trong thời gian chuẩn bị xét xử, toà đang làm gì
Từ phía đương sự, giai đoạn này thường có vẻ yên ắng: vài tuần không thấy giấy, rồi bất ngờ có giấy triệu tập. Thực ra trong hồ sơ có khá nhiều việc diễn ra, và hiểu chúng giúp bạn biết lúc nào nên chờ, lúc nào nên hỏi:
- Tống đạt thông báo thụ lý cho bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; nhận văn bản ghi ý kiến và yêu cầu phản tố, yêu cầu độc lập nếu có.
- Xác định tư cách đương sự và quan hệ tranh chấp, có thể đưa thêm người vào vụ án khi thấy quyền lợi của họ bị ảnh hưởng.
- Lấy lời khai của đương sự, người làm chứng; đối chất khi lời khai mâu thuẫn.
- Thu thập, xác minh chứng cứ theo đề nghị của đương sự hoặc khi luật cho phép toà tự làm: yêu cầu cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu, xem xét thẩm định tại chỗ, trưng cầu giám định, định giá tài sản.
- Uỷ thác cho toà khác hoặc cơ quan khác lấy lời khai, xem xét tại chỗ khi đương sự hay tài sản ở địa phương khác, hoặc uỷ thác tư pháp ra nước ngoài.
- Mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải, trừ vụ không được hoà giải hoặc không hoà giải được.
- Giải quyết các yêu cầu phát sinh: biện pháp khẩn cấp tạm thời, thay đổi người tiến hành tố tụng, thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu.
Mỗi việc trên đều có thể làm vụ án dài ra. Một lần định giá đất cần hội đồng định giá và lịch đo vẽ; một lần uỷ thác sang tỉnh khác cần thời gian chuyển hồ sơ và chờ kết quả. Khi bạn hỏi tiến độ, hỏi cụ thể "đang chờ việc gì" sẽ được trả lời rõ hơn là hỏi chung "bao giờ xử".
Bốn cách giai đoạn chuẩn bị xét xử kết thúc
Công nhận sự thoả thuận của các đương sự. Hoà giải thành tại phiên họp, hết thời hạn luật định mà không bên nào thay đổi ý kiến, toà ra quyết định công nhận. Vụ án kết thúc, không có phiên toà. Quyết định này có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm.
Tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Vụ án dừng lại chờ một sự kiện, như chờ người thừa kế quyền nghĩa vụ của đương sự đã chết, chờ kết quả giám định, chờ một vụ việc khác được giải quyết. Đây không phải kết thúc; thời hạn chuẩn bị xét xử tạm ngưng.
Đình chỉ giải quyết vụ án. Vụ án chấm dứt mà không có bản án, ví dụ nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu, hoặc nguyên đơn được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt không có lý do được chấp nhận. Quyền khởi kiện lại tuỳ căn cứ đình chỉ.
Đưa vụ án ra xét xử. Thẩm phán ra quyết định đưa vụ án ra xét xử, ghi ngày giờ, địa điểm mở phiên toà, thành phần hội đồng xét xử và những người được triệu tập. Từ đây đếm tiếp thời hạn 1 tháng để mở phiên toà.
Khi thời hạn bị ngưng hoặc tính lại
Thời hạn chuẩn bị xét xử không chạy liên tục trong mọi trường hợp. Khi toà ra quyết định tạm đình chỉ, thời gian tạm đình chỉ không tính vào thời hạn chuẩn bị xét xử. Khi lý do tạm đình chỉ hết và toà ra quyết định tiếp tục giải quyết, thời hạn chuẩn bị xét xử được tính lại từ ngày quyết định tiếp tục có hiệu lực pháp luật. Một vụ đã đi được ba tháng, bị tạm đình chỉ năm tháng để chờ giám định, sẽ có thêm một thời hạn chuẩn bị xét xử mới sau khi tiếp tục.
Có những việc làm vụ án dài ra mà không phải tạm đình chỉ: đương sự xin hoãn phiên họp, bị đơn nộp yêu cầu phản tố muộn, có người mới được đưa vào vụ án. Những việc này không có cơ chế "ngưng đồng hồ" riêng, nên chúng đẩy vụ án tới sát hạn, rồi thẩm phán thường đề nghị gia hạn.
Cũng cần biết một thực tế: ở nhiều toà, thời hạn trên giấy và thời gian thực tế không trùng nhau. Vụ đơn giản, bị đơn hợp tác có thể xong sớm hơn hạn; vụ có tài sản là đất, có người ở xa hoặc ở nước ngoài thường kéo dài hơn. Thời hạn luật định là căn cứ để bạn biết khi nào có quyền đề nghị, kiến nghị, chứ không phải một lời hứa về ngày xử.
Tự lập tờ mốc cho vụ án của mình
Mất mười lăm phút, bạn có một tờ giấy giúp theo dõi tiến độ suốt nhiều tháng. Ví dụ giả định dưới đây là một vụ đòi tiền vay giữa hai cá nhân, thụ lý ngày 10/3.
- Ghi ngày thụ lý theo thông báo thụ lý: 10/3. Ghi loại vụ án: dân sự, nên thời hạn chuẩn bị xét xử là 4 tháng.
- Tính mốc hết hạn ban đầu: 10/7. Ghi bên cạnh mốc nếu được gia hạn tối đa: 10/9.
- Mỗi khi nhận một văn bản của toà, ghi ngày nhận, tên văn bản và việc toà yêu cầu bạn làm. Ví dụ: 2/4 nhận giấy triệu tập lấy lời khai; 5/5 nhận thông báo phiên họp hoà giải.
- Nếu có quyết định gia hạn, ghi số, ngày và mốc mới. Nếu có quyết định tạm đình chỉ, ghi ngày bắt đầu, và khi có quyết định tiếp tục, tính một thời hạn mới từ ngày quyết định đó có hiệu lực.
- Khi nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, ghi ngày ra quyết định và ngày mở phiên toà. Ví dụ quyết định ngày 1/8, phiên toà phải mở chậm nhất 1/9, có lý do chính đáng thì 1/10.
- Giữ tờ mốc cùng bản chụp các văn bản. Khi cần gặp thẩm phán, thư ký hay luật sư, đưa tờ này ra trước, câu chuyện sẽ ngắn hơn rất nhiều.
Tờ mốc này cũng giúp bạn phát hiện sớm việc mình đang làm chậm vụ án, như chưa nộp tạm ứng chi phí giám định, chưa cung cấp địa chỉ mới của bị đơn. Phần chậm do đương sự thường bị coi là trở ngại khách quan khi toà xin gia hạn.
Quá thời hạn thì vụ án có bị huỷ, có được xử lại không
Câu trả lời ngắn: thông thường là không. Việc toà để quá thời hạn chuẩn bị xét xử là vi phạm thời hạn tố tụng, có thể bị Viện kiểm sát kiến nghị, bị đương sự khiếu nại, và bị cấp trên nhắc nhở. Nhưng chỉ riêng việc chậm thường không làm vụ án mất hiệu lực hay buộc phải xử lại. Cấp phúc thẩm hay giám đốc thẩm chỉ huỷ bản án khi vi phạm thủ tục nghiêm trọng làm ảnh hưởng quyền, lợi ích của đương sự, và việc chậm đơn thuần hiếm khi đạt tới mức đó.
Vì vậy, nếu vụ của bạn chậm, mục tiêu thực tế là thúc vụ án đi tiếp bằng con đường đúng thủ tục, không phải tìm cách làm vụ án "vô hiệu". Bài kế tiếp trong danh mục này nói cụ thể về các bước đó: văn bản đề nghị gửi thẩm phán, khiếu nại với Chánh án, kiến nghị với Viện kiểm sát.
Với bị đơn, cũng đừng dựa vào thời hạn để trông chờ vụ án tự tan. Hết thời hạn chuẩn bị xét xử không có nghĩa nguyên đơn mất quyền hay vụ án tự đình chỉ. Thời gian chờ nên dùng để chuẩn bị văn bản ý kiến, chứng cứ và tính phương án hoà giải.
Câu hỏi thường gặp
Thời hạn chuẩn bị xét xử có được gia hạn nhiều lần không?
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, việc gia hạn chỉ được làm trong giới hạn tối đa: thêm 2 tháng với vụ dân sự, hôn nhân gia đình và thêm 1 tháng với vụ kinh doanh thương mại, lao động. Ngoài giới hạn đó, vụ án chỉ được kéo dài hợp pháp khi có tạm đình chỉ rồi tiếp tục giải quyết.
Đương sự có được xin gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử không?
Quyết định gia hạn do Chánh án toà đưa ra theo đề nghị của thẩm phán. Đương sự không có thủ tục xin gia hạn riêng, nhưng có thể trình bày với thẩm phán lý do cần thêm thời gian, như đang chờ cơ quan khác cấp tài liệu, để thẩm phán cân nhắc khi lập kế hoạch giải quyết vụ án.
Ngày thụ lý ghi ở đâu nếu bạn là bị đơn?
Ngày thụ lý và số thụ lý được ghi trong thông báo thụ lý vụ án mà toà gửi cho bị đơn, kèm bản sao đơn khởi kiện. Nếu đã làm mất, bạn có thể xin xem hoặc sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án theo quyền tiếp cận tài liệu của đương sự.
Thời gian chờ kết quả giám định có tính vào thời hạn chuẩn bị xét xử không?
Tuỳ cách toà xử lý. Nếu toà ra quyết định tạm đình chỉ để chờ kết quả giám định, thời gian đó không tính và thời hạn được tính lại khi tiếp tục giải quyết. Nếu không tạm đình chỉ, thời gian chờ vẫn nằm trong thời hạn chuẩn bị xét xử và thẩm phán thường phải xin gia hạn.
Quyết định đưa vụ án ra xét xử rồi mà phiên toà bị hoãn thì tính thế nào?
Thời hạn mở phiên toà trong 1 tháng, hoặc 2 tháng khi có lý do chính đáng, áp dụng cho lần mở phiên toà đầu tiên sau quyết định. Khi phiên toà bị hoãn, luật có thời hạn hoãn riêng; bài về hoãn phiên toà trong danh mục này nói rõ các lý do hoãn và cách chuẩn bị cho lần mở lại.
Vụ ly hôn có con nhỏ có thời hạn chuẩn bị xét xử khác không?
Ly hôn có tranh chấp thuộc vụ án hôn nhân và gia đình nên áp dụng thời hạn 4 tháng, gia hạn tối đa 2 tháng như vụ dân sự. Thời gian thực tế có thể dài hơn khi toà cần lấy ý kiến của con từ đủ bảy tuổi trở lên hoặc phải xác minh tài sản chung.