Một vụ án dân sự có thể có nhiều nguyên đơn cùng khởi kiện hoặc nhiều bị đơn cùng bị kiện. Dù chung một vụ, mỗi đương sự vẫn giữ quyền riêng: tự thay đổi, rút yêu cầu của mình, tự trình bày, tự kháng cáo; hệ quả vắng mặt hay rút yêu cầu của một người thường chỉ ảnh hưởng phần của người đó. Toà có thể nhập nhiều vụ thành một hoặc tách một vụ thành nhiều vụ khi việc đó giúp giải quyết đúng và nhanh hơn.
Tình huống nhiều người thường gặp: công nhân cùng đòi một công ty nợ lương, các thành viên hụi cùng đòi chủ hụi, anh chị em cùng đòi chia di sản, người cho vay kiện cả hai vợ chồng. Bài này giải thích cách vụ án nhiều người vận hành và những điểm cần thống nhất trong nhóm để không vướng nhau.
Nhập vụ án: khi nhiều người kiện riêng rồi được gộp
Khi nhiều người khởi kiện riêng đối với cùng một bị đơn, hoặc một người khởi kiện nhiều bị đơn mà các yêu cầu liên quan đến nhau, toà có thể nhập các vụ án thành một vụ để giải quyết, nếu việc nhập và giải quyết trong cùng một vụ bảo đảm đúng pháp luật. Mục đích là tránh nhiều bản án mâu thuẫn về cùng một sự việc và tiết kiệm thời gian cho cả toà lẫn đương sự.
Ví dụ giả định: mười hai người góp tiền vào một dây hụi, chủ hụi mất khả năng chi trả. Năm người nộp đơn riêng ở cùng toà. Toà có thể nhập năm vụ thành một vì cùng bị đơn, cùng quan hệ góp hụi, chứng cứ phần lớn chung. Bảy người còn lại có thể được thông báo để tham gia nếu quyền lợi liên quan.
Khi vụ án được nhập, toà thông báo cho các đương sự. Mỗi nguyên đơn vẫn giữ yêu cầu riêng của mình, số tiền riêng của mình. Việc nhập không biến các yêu cầu thành một khoản chung, và không làm người này phải chứng minh thay người kia.
Tách vụ án: khi một vụ chứa quá nhiều chuyện
Ngược lại, toà có thể tách một vụ án có nhiều yêu cầu khác nhau thành hai hay nhiều vụ, nếu việc tách và giải quyết riêng bảo đảm đúng pháp luật. Tách thường xảy ra khi các yêu cầu không thật sự gắn với nhau, khi một phần cần chờ giám định lâu trong khi phần khác đã rõ, hoặc khi một bị đơn không xác định được nơi cư trú làm cả vụ bị treo.
Ví dụ giả định: bà Lan kiện hai người: một người vay tiền của bà, một người thuê nhà của bà chậm trả tiền thuê. Hai việc không liên quan, chung một đơn chỉ vì bà muốn tiện. Toà có thể hướng dẫn tách thành hai vụ, mỗi vụ một quan hệ tranh chấp, và có thể kéo theo tạm ứng án phí riêng cho từng vụ.
Đương sự có thể đề nghị toà nhập hoặc tách khi thấy có lợi cho việc giải quyết, nhưng quyết định thuộc về toà. Khi nộp đơn từ đầu, cân nhắc gộp những gì thật sự liên quan và tách những gì không liên quan, để tránh việc toà phải điều chỉnh sau.
Nhiều nguyên đơn: quyền riêng và điều cần thống nhất
Mỗi người tự định đoạt phần của mình. Một người rút yêu cầu thì toà đình chỉ phần của người đó, những người còn lại vẫn tiếp tục. Một người hoà giải được với bị đơn không buộc những người khác phải đồng ý.
Vắng mặt ảnh hưởng tới người vắng. Một nguyên đơn vắng mặt không lý do chính đáng ở những lần triệu tập mà luật tính hệ quả có thể bị coi là từ bỏ yêu cầu; phần của những người có mặt không bị ảnh hưởng vì lý do đó.
Có thể cử người đại diện chung. Nhóm đông người thường uỷ quyền cho một hoặc vài người tham gia thay. Mỗi người vẫn cần lập giấy uỷ quyền hợp lệ, ghi rõ phạm vi, nhất là quyền hoà giải và rút yêu cầu.
Chứng cứ chung, chứng minh riêng. Tài liệu chung như hợp đồng, sổ ghi hụi có thể nộp một lần. Nhưng số tiền mỗi người đòi phải có chứng cứ riêng cho phần đó.
Án phí theo phần yêu cầu của mỗi người. Nguyên tắc chung là ai có yêu cầu thì nộp tạm ứng án phí và chịu án phí theo phần yêu cầu của mình; chi tiết theo văn bản về án phí, lệ phí hiện hành.
Kháng cáo riêng. Mỗi người tự quyết định kháng cáo phần bản án liên quan tới mình. Một người kháng cáo không kéo theo phần của người không kháng cáo.
Nhiều bị đơn: nghĩa vụ liên đới hay theo phần
Khi kiện nhiều người cùng lúc, câu hỏi then chốt là nghĩa vụ của họ thuộc loại nào, vì nó quyết định nguyên đơn có thể đòi ai bao nhiêu.
| Điểm so | Nghĩa vụ liên đới | Nghĩa vụ theo phần |
|---|---|---|
| Hiểu đơn giản | Mỗi người có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ; trả xong thì những người khác hết nghĩa vụ với chủ nợ | Mỗi người chỉ thực hiện phần của mình |
| Phát sinh khi | Theo thoả thuận hoặc theo luật quy định, ví dụ cùng gây thiệt hại | Khi không có thoả thuận hoặc quy định về liên đới |
| Nguyên đơn có thể yêu cầu | Bất kỳ ai trong số người có nghĩa vụ thực hiện toàn bộ | Từng người thực hiện đúng phần của họ |
| Lưu ý khi kiện | Nên nêu đủ những người cùng có nghĩa vụ để bản án rõ ràng | Cần chứng minh phần của từng người |
Người đã thực hiện toàn bộ nghĩa vụ liên đới có quyền yêu cầu những người kia hoàn lại phần của họ; việc này có thể giải quyết trong cùng vụ nếu có yêu cầu đúng thủ tục, hoặc thành vụ khác. Vợ chồng cùng vay, nhiều người cùng ký bảo lãnh, nhiều người cùng gây thiệt hại là những tình huống hay phải xác định loại nghĩa vụ này.
Thủ tục với nhiều người: tống đạt, có mặt, tiến độ
Mỗi đương sự phải được tống đạt văn bản tố tụng riêng. Vụ có nhiều bị đơn mà một người không rõ địa chỉ hoặc đang ở nước ngoài thì toà phải làm thủ tục riêng với người đó, có thể kéo dài tiến độ cả vụ. Đây là lý do nên cung cấp đầy đủ, chính xác địa chỉ của từng người ngay khi nộp đơn.
Lịch hoà giải và xét xử phải tính tới sự có mặt của nhiều người. Một bị đơn vắng mặt có lý do chính đáng có thể khiến phiên họp hay phiên toà phải hoãn. Trong nhóm nguyên đơn, phân công một người theo dõi lịch và nhắc nhau giúp tránh việc ai đó lỡ hẹn.
Với nhóm nguyên đơn đông người, nghĩa vụ sao gửi đơn và tài liệu cho các đương sự khác cũng nhân lên. Thống nhất một đầu mối gom, đánh số và gửi tài liệu giúp tránh tình trạng mỗi người gửi một kiểu, bên kia nhận thiếu, rồi toà phải yêu cầu bổ sung. Khi có tài liệu mới của một thành viên, đầu mối cập nhật cho cả nhóm để lời trình bày của mọi người không mâu thuẫn nhau trước toà.
Các bị đơn cũng có thể có quan điểm khác nhau: một người thừa nhận, người kia phản đối. Toà xét riêng ý kiến và chứng cứ của từng người. Bị đơn thừa nhận một phần có thể được ghi nhận riêng, trong khi phần tranh chấp với bị đơn khác vẫn tiếp tục.
Tranh chấp thừa kế: vì sao mọi người thừa kế phải có mặt
Vụ chia di sản là dạng nhiều đương sự gặp nhiều nhất trong gia đình. Một người con kiện đòi chia nhà của cha mẹ đã mất, nhưng di sản đó thuộc về tất cả những người thừa kế. Toà không thể chia phần cho người khởi kiện mà bỏ qua anh chị em khác, người vợ hoặc chồng còn sống của người mất, hay cháu được thừa kế thế vị. Vì vậy, những người thừa kế không đứng tên nguyên đơn hoặc bị đơn thường được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
Hệ quả thực tế: người khởi kiện nên lập sẵn danh sách đầy đủ những người thừa kế cùng hàng, kèm địa chỉ, kể cả người đang ở nước ngoài hay đã lâu không liên lạc. Thiếu một người, toà phải bổ sung, tống đạt, chờ ý kiến; phát hiện muộn sau khi có bản án thì bản án có thể bị huỷ khi xem xét lại vì bỏ sót người tham gia tố tụng.
Mỗi người thừa kế lại có thể có quan điểm riêng: có người muốn nhận hiện vật, có người muốn nhận tiền, có người tặng phần của mình cho anh chị em khác. Muốn toà ghi nhận ý chí đó, họ cần trình bày bằng văn bản; muốn đòi một khoản riêng như tiền công sức giữ gìn nhà, họ cần đưa yêu cầu độc lập đúng thời điểm.
Nhóm đông người cùng kiện: cách tổ chức cho gọn
Những vụ đòi nợ lương, đòi tiền hụi, đòi tiền mua nhà dự án thường có hàng chục người. Một số việc giúp nhóm đi đường dài:
- Lập danh sách thành viên với thông tin liên lạc, số tiền từng người đòi và chứng cứ của từng người.
- Thống nhất người đại diện qua giấy uỷ quyền hợp lệ của từng thành viên, ghi rõ quyền được hoà giải, rút yêu cầu hay không.
- Gom chứng cứ chung thành một bộ, đánh số, để nộp một lần và cùng tham chiếu.
- Thống nhất trước nguyên tắc hoà giải: mức tối thiểu chấp nhận, ai được quyết, xử lý thế nào khi có người muốn nhận khác.
- Ghi chép mọi văn bản toà gửi và chia sẻ cho cả nhóm, để không ai bỏ lỡ hạn.
Các thành viên trong nhóm vẫn là đương sự độc lập. Nếu một người muốn đi đường riêng, như hoà giải sớm hoặc rút yêu cầu, đó là quyền của họ; nhóm nên tôn trọng và điều chỉnh, thay vì gây áp lực.
Câu hỏi thường gặp
Nhiều người cùng bị một công ty nợ có bắt buộc phải kiện chung không?
Không bắt buộc. Mỗi người có thể kiện riêng; toà có thể nhập các vụ nếu đủ điều kiện. Kiện chung giúp gom chứng cứ và giảm công đi lại, nhưng mỗi người vẫn cần chứng minh phần của mình và tự quyết định về yêu cầu của mình.
Một nguyên đơn rút đơn thì cả vụ có bị đình chỉ không?
Không. Toà chỉ đình chỉ phần yêu cầu của người đã rút; yêu cầu của các nguyên đơn khác vẫn được giải quyết. Vụ án chỉ bị đình chỉ toàn bộ khi mọi yêu cầu đều không còn và không có yêu cầu phản tố hay yêu cầu độc lập nào.
Kiện cả hai vợ chồng cùng vay thì có lợi gì?
Nếu khoản vay là nghĩa vụ chung hoặc liên đới, đưa cả hai vào vụ án giúp bản án xác định rõ nghĩa vụ của từng người và thuận lợi khi thi hành án. Việc khoản vay có phải nợ chung hay không vẫn cần chứng minh theo pháp luật hôn nhân và gia đình.
Toà quyết định tách vụ thì có phải nộp lại tạm ứng án phí không?
Có thể phát sinh tạm ứng án phí riêng cho từng vụ sau khi tách, tuỳ yêu cầu trong mỗi vụ. Thư ký sẽ thông báo cụ thể. Nên hỏi rõ để tránh bỏ lỡ hạn nộp.
Một bị đơn không tìm được địa chỉ thì vụ án có bị dừng không?
Toà sẽ áp dụng các thủ tục tống đạt luật định với người đó, có thể mất thêm thời gian. Trong một số trường hợp, toà có thể xem xét tách phần yêu cầu với người này. Nguyên đơn nên cung cấp mọi thông tin có được về nơi ở của bị đơn.