Khi đã bị kiện mà hai bên nói chuyện được với nhau, cách chắc chắn nhất là đưa thoả thuận vào hồ sơ vụ án để toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự. Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay sau khi ban hành và không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm; nếu một bên không làm đúng, bên kia có thể yêu cầu thi hành án. Còn nếu nguyên đơn chỉ rút đơn, vụ án bị đình chỉ, nhưng thoả thuận của hai bên không được toà công nhận.
Bị đơn thường muốn hoà sớm vì sợ tốn kém, ngại đi lại, hoặc đơn giản là thấy mình có phần sai. Bài này giải thích các con đường chốt thoả thuận khi vụ án đang chạy, ưu nhược của từng đường, những gì nên ghi trong thoả thuận, và những cái bẫy hay gặp như trả tiền trước rồi đợi nguyên đơn rút đơn.
Ba con đường chốt thoả thuận khi vụ án đang chạy
Mỗi con đường dẫn tới một kết quả pháp lý khác nhau. Bảng so sánh nhanh:
| Con đường | Kết quả pháp lý | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Nguyên đơn rút toàn bộ đơn khởi kiện | Toà đình chỉ giải quyết vụ án | Nhanh, đơn giản | Thoả thuận nằm ngoài hồ sơ; về nguyên tắc nguyên đơn vẫn có thể kiện lại |
| Hoà giải thành tại phiên họp ở toà | Biên bản hoà giải thành, sau thời hạn luật định toà ra quyết định công nhận | Có giá trị thi hành, khó kiện lại cùng việc | Phải chờ lịch phiên họp, chờ thêm thời hạn thay đổi ý kiến |
| Thoả thuận tại phiên toà | Toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận | Vẫn hoà được dù đã tới phiên toà | Muộn, đã tốn nhiều công sức chuẩn bị |
Với bị đơn, hai con đường có toà công nhận gần như luôn an toàn hơn. Bạn trả tiền hay làm nghĩa vụ trên cơ sở một quyết định có hiệu lực, không phải trên cơ sở lời hứa rút đơn.
Với nguyên đơn, con đường này cũng có lợi: họ có một văn bản thi hành được, không phải kiện lại nếu bạn không trả. Khi đề xuất, hãy nói rõ điều đó; một đề nghị đem lại sự chắc chắn cho cả hai bên dễ được chấp nhận hơn nhiều so với yêu cầu "rút đơn trước rồi tính".
Trước khi ngồi lại: chuẩn bị gì để thương lượng
Thương lượng tốt bắt đầu từ việc biết rõ vị trí của mình. Trước khi gặp nguyên đơn, hãy đọc lại đơn khởi kiện, tài liệu họ nộp, và tự đánh giá thẳng thắn: phần nào bạn gần như chắc phải trả nếu toà xử, phần nào còn tranh cãi thật, phần nào bên kia đòi không có căn cứ. Từ đó bạn có ba con số trong đầu: mức hợp lý, mức có thể chấp nhận, và mức mà bạn thà để toà quyết.
Tính cả chi phí của việc đi tiếp: án phí có thể phải chịu, thời gian nghỉ việc để đi toà, tiền đi lại, chi phí thuê người tư vấn nếu có. Những khoản này giúp bạn thấy một mức thoả thuận cao hơn mong muốn đôi khi vẫn rẻ hơn một bản án.
Nếu quan hệ hai bên căng thẳng, có thể nhờ một người trung gian cả hai cùng tin, hoặc chờ phiên họp hoà giải ở toà, nơi có thẩm phán chủ trì. Không nên tự tới nhà nguyên đơn trong lúc nóng giận, càng không gây áp lực, đe doạ: những hành vi đó có thể bị ghi lại và gây bất lợi lớn cho bạn trong vụ án.
Vì sao "trả xong rồi họ rút đơn" là cái bẫy
Tình huống quen thuộc: hai bên gặp nhau ở quán cà phê, thống nhất bị đơn trả một khoản, nguyên đơn hứa sẽ rút đơn. Bị đơn chuyển tiền, rồi chờ. Có khi nguyên đơn rút đơn đúng hẹn; có khi họ đổi ý, cho rằng khoản vừa nhận chỉ là trả một phần và tiếp tục theo vụ án. Lúc đó, bạn phải chứng minh lại khoản đã trả là toàn bộ nghĩa vụ theo thoả thuận, trong khi giấy tờ có khi chỉ là vài dòng tin nhắn.
Ngay cả khi nguyên đơn rút đơn, việc đình chỉ do rút đơn về nguyên tắc không chặn hẳn quyền khởi kiện lại của họ nếu còn trong thời hiệu. Bạn có thể bị kiện lại về cùng việc, và lại phải chứng minh những khoản đã trả.
Vì thế, nếu đã quyết định hoà, hãy cố đưa thoả thuận về tay toà. Nếu vì lý do nào đó vẫn đi đường rút đơn, ít nhất cần một văn bản thoả thuận đầy đủ, ghi rõ khoản trả là để chấm dứt toàn bộ tranh chấp, có chữ ký hai bên, và chỉ trả sau khi có bằng chứng đơn rút đã được nộp, hoặc trả theo từng đợt gắn với từng bước.
Thoả thuận nên ghi những gì
Dù thoả thuận được ký ngoài toà rồi mang tới toà hay lập ngay tại phiên họp, nội dung nên đủ các ý:
- Thông tin các bên, số thụ lý vụ án, tên toà.
- Tổng số tiền hoặc nghĩa vụ bị đơn thực hiện, ghi bằng số và bằng chữ.
- Cách thực hiện: trả một lần hay nhiều lần, ngày cụ thể từng đợt, chuyển vào tài khoản nào hoặc trả tại đâu.
- Hệ quả nếu chậm: ví dụ toàn bộ số còn lại đến hạn ngay; cân nhắc kỹ để không đặt ra điều khoản quá nặng với chính mình.
- Câu xác nhận thoả thuận giải quyết toàn bộ các yêu cầu trong vụ án, hai bên không còn yêu cầu nào khác về việc này.
- Thoả thuận về án phí trong giới hạn luật cho phép.
- Chữ ký, ngày tháng, và nếu có người làm chứng thì chữ ký của họ.
Ví dụ giả định: một người thợ xây ở Phú Thọ bị chủ nhà kiện đòi bồi thường vì tường nứt. Hai bên thống nhất anh sửa lại phần tường trong một thời hạn và trả thêm một khoản nhỏ. Thoả thuận khi đó nên mô tả phần việc sửa đủ rõ để không cãi nhau lần nữa: vị trí, cách sửa, ai mua vật liệu, nghiệm thu thế nào.
Từ thoả thuận ngoài toà đến quyết định công nhận
Nếu hai bên đã thống nhất trước khi tới phiên họp ở toà, có thể đi theo trình tự:
- Thống nhất nội dung bằng văn bản nháp, mỗi bên giữ một bản.
- Báo cho toà bằng văn bản rằng các bên đã thoả thuận được, đề nghị toà ghi nhận tại phiên họp hoà giải hoặc theo cách toà hướng dẫn.
- Tham dự phiên họp, trình bày thoả thuận; toà lập biên bản hoà giải thành nếu các bên thống nhất toàn bộ vấn đề.
- Chờ hết thời hạn luật định để các bên có thể thay đổi ý kiến; theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thời hạn này là bảy ngày kể từ ngày lập biên bản hoà giải thành.
- Nếu không bên nào thay đổi ý kiến, thẩm phán ra quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự.
- Thực hiện đúng thoả thuận, giữ chứng từ của từng lần trả.
Trong bảy ngày đó, nếu chính bạn đổi ý, bạn có quyền báo với toà. Nhưng hãy cân nhắc kỹ trước khi ký biên bản để không phải đi đường này, vì đổi ý thường đưa vụ án trở lại vạch xuất phát.
Thoả thuận một phần: khi chỉ hoà được vài yêu cầu
Không phải lúc nào cũng hoà được toàn bộ. Có vụ hai bên thống nhất tiền gốc nhưng vẫn tranh cãi tiền lãi. Khi đó, phần đã thống nhất có thể được ghi nhận, còn phần chưa thống nhất toà tiếp tục giải quyết và đưa ra xét xử. Bạn vẫn có lợi: phạm vi tranh chấp hẹp lại, phiên toà tập trung vào điểm còn lại, và án phí với phần đã thoả thuận được xử lý theo kết quả hoà giải.
Điều cần lưu ý là phần thoả thuận một phần có thể chỉ được công nhận cùng lúc với bản án, tuỳ cách toà ghi nhận. Hỏi thư ký hoặc thẩm phán về trình tự cụ thể của vụ bạn, để biết từ lúc nào nghĩa vụ đã thoả thuận phải thực hiện.
Một mẹo thực tế: khi chỉ còn tranh cãi một con số nhỏ, hãy tự hỏi chi phí đi tiếp tới phiên toà, cả tiền, thời gian lẫn công việc bị bỏ dở, có lớn hơn khoản chênh lệch đó không. Câu trả lời thường làm cả hai bên mềm mỏng hơn, vì nguyên đơn cũng đang tự hỏi đúng câu ấy.
Khi nguyên đơn không làm đúng thoả thuận, hoặc chính bạn không làm được
Nếu thoả thuận đã được toà công nhận và bạn trả đúng hạn mà nguyên đơn vẫn có hành vi đòi thêm, bạn dựa vào quyết định công nhận để từ chối, vì việc đó đã được giải quyết. Giữ đầy đủ chứng từ thanh toán.
Ngược lại, nếu bạn không trả đúng như thoả thuận, nguyên đơn có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành quyết định công nhận. Khi đó, những biện pháp cưỡng chế theo luật thi hành án có thể được áp dụng với tài sản, thu nhập của bạn. Vì vậy, khi thoả thuận lịch trả, hãy chọn lịch bạn thật sự làm được, đừng hứa cao để được đồng ý cho nhanh.
Nếu tình hình tài chính thay đổi sau khi đã có quyết định, cách tốt nhất là chủ động liên hệ nguyên đơn để thương lượng lịch mới, ghi lại bằng văn bản. Im lặng và để bên kia đi yêu cầu thi hành án hầu như luôn tốn kém hơn.
Cũng nên lưu ý rằng mọi thay đổi lịch trả sau khi đã có quyết định công nhận là thoả thuận mới giữa hai bên. Nó không tự sửa quyết định của toà, nên càng cần được ghi thành văn bản có chữ ký, nêu rõ đã trả bao nhiêu, còn bao nhiêu và lịch mới ra sao, để tránh bên kia vẫn yêu cầu thi hành theo lịch cũ.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định công nhận sự thoả thuận có bị kháng cáo không?
Theo quy định, quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự có hiệu lực pháp luật ngay sau khi ban hành và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Nó chỉ có thể bị xem xét lại theo thủ tục đặc biệt khi có căn cứ như thoả thuận bị nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ hoặc trái luật.
Nguyên đơn rút đơn rồi có kiện lại mình được không?
Về nguyên tắc, khi vụ án bị đình chỉ vì nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu, quyền khởi kiện lại vẫn còn nếu thời hiệu cho phép. Đây là lý do bị đơn nên ưu tiên con đường toà công nhận thoả thuận.
Có cần luật sư để lập thoả thuận không?
Không bắt buộc. Với thoả thuận đơn giản, hai bên có thể tự viết rồi để toà ghi nhận. Với số tiền lớn, nhiều đợt trả, có tài sản bảo đảm, nên nhờ người có chuyên môn đọc trước để tránh điều khoản bất lợi hoặc mơ hồ.
Hoà giải thành thì án phí tính thế nào?
Các bên có thể thoả thuận về án phí trong giới hạn luật cho phép, và quy định về án phí có cơ chế riêng cho trường hợp hoà giải thành trước khi mở phiên toà. Mức cụ thể không nêu ở đây; hãy đối chiếu văn bản hiện hành hoặc hỏi toà.
Thoả thuận ngoài toà mà không báo toà thì có giá trị không?
Thoả thuận giữa hai bên vẫn là một giao dịch dân sự có giá trị giữa họ nếu đủ điều kiện. Nhưng nó không tự làm vụ án dừng, và nếu có tranh chấp về chính thoả thuận đó, bạn lại phải chứng minh. Báo toà để được ghi nhận vẫn là cách chắc hơn.