Bản tự khai của bị đơn là văn bản bạn tự viết để trình bày với toà về sự việc và ý kiến của mình đối với yêu cầu khởi kiện. Ở nhiều toà, văn bản ghi ý kiến theo thông báo thụ lý và bản tự khai được dùng gần như thay thế nhau; có nơi gửi kèm biểu mẫu tự khai để đương sự điền. Dù tên gọi thế nào, đây là trang đầu tiên thẩm phán đọc khi muốn biết phía bị kiện nói gì.
Một bản tự khai tốt không cần văn hoa. Nó cần đúng sự thật, đủ mốc thời gian, trả lời thẳng từng yêu cầu và chỉ ra tài liệu chứng minh. Bài này hướng dẫn cách dựng khung, cách kể sự việc, cách viết phần ý kiến cho từng khoản, những điều không nên viết, và cách kiểm lại trước khi ký. Bài không đưa "mẫu chuẩn", vì mỗi vụ một khác; chỉ nêu những nội dung cần có.
Phần mở đầu: thông tin để toà xếp đúng hồ sơ
Phần đầu càng rõ, thư ký càng ít phải hỏi lại. Bạn nên ghi:
- Tên toà đang giải quyết và số thụ lý, ngày thụ lý như trong thông báo.
- Họ tên, năm sinh, số giấy tờ tuỳ thân, nơi cư trú hiện tại và địa chỉ nhận văn bản nếu khác nơi cư trú.
- Số liên lạc và địa chỉ thư điện tử nếu bạn muốn nhận thông báo nhanh; ghi rõ địa chỉ nào là địa chỉ chính để tránh giấy đi lạc.
- Vai trò trong vụ án: bị đơn, trong vụ nguyên đơn là ai đòi những gì.
- Nếu có người đại diện theo uỷ quyền, ghi họ tên người đó và kèm văn bản uỷ quyền.
Chỉ một dòng sai địa chỉ nhận văn bản có thể khiến bạn lỡ giấy triệu tập về sau. Hãy dành thời gian kiểm phần này kỹ hơn cả phần nội dung.
Nếu thông báo thụ lý ghi sai họ tên, năm sinh hay địa chỉ của bạn, nêu thông tin đúng ngay ở phần mở đầu và giải thích ngắn gọn. Trường hợp tên giống nhưng bạn khẳng định không phải người từng giao dịch với nguyên đơn, phần mở đầu chính là chỗ nói điều đó trước tiên, rồi phần sự việc mới đi vào chi tiết. Đừng để toà phải đọc tới trang thứ ba mới biết bạn cho rằng mình bị kiện nhầm người.
Kể sự việc theo trình tự thời gian
Thẩm phán đọc nhiều hồ sơ một ngày; một câu chuyện theo mốc thời gian giúp họ nắm vụ việc nhanh nhất. Cách dựng phần này:
- Mở bằng quan hệ giữa hai bên: quen biết từ khi nào, giao dịch gì. Một hai câu là đủ.
- Liệt kê các mốc chính theo ngày tháng: ký hợp đồng, giao tiền, giao hàng, trả một phần, phát sinh mâu thuẫn, các lần nhắc nợ hoặc trao đổi.
- Mỗi mốc kèm chỗ dựa: "theo giấy nhận tiền ngày…", "theo tin nhắn ngày…". Đánh số tài liệu để dẫn lại.
- Phân biệt điều mình biết chắc với điều mình nghe kể hay suy đoán. Viết rõ "theo hiểu biết của bản thân" khi không chắc.
- Dừng ở hiện trạng: hiện nay còn bao nhiêu chưa giải quyết, theo bạn là vì sao.
Ví dụ giả định: một chủ cửa hàng vật liệu ở Đắk Lắk bị bạn hàng kiện đòi tiền hàng. Thay vì viết chung chung "đã trả gần hết", bản khai rõ ràng sẽ liệt kê ba lần chuyển khoản với ngày và số tiền, dẫn sao kê đánh số 1 đến 3, rồi nêu phần còn lại đang tranh chấp vì một lô hàng bị trả về.
Phần sự việc không nên dài quá vài trang. Nếu có quá nhiều giao dịch nhỏ, hãy lập một bảng tổng hợp riêng làm tài liệu kèm theo, còn trong bản khai chỉ nêu tổng số và những giao dịch đang có tranh cãi. Người đọc sẽ cảm ơn bạn vì điều đó, và chính bạn cũng dễ trả lời khi được hỏi lại.
Trả lời từng yêu cầu của nguyên đơn
Sau phần sự việc là phần quan trọng nhất: ý kiến của bạn với từng điều nguyên đơn đòi. Một bảng ngắn giúp toà thấy ngay chỗ đồng ý và chỗ tranh chấp. Ví dụ giả định:
| Yêu cầu của nguyên đơn | Ý kiến của bị đơn | Căn cứ, tài liệu |
|---|---|---|
| Trả tiền hàng còn thiếu | Đồng ý một phần, chỉ thừa nhận phần chưa thanh toán sau khi trừ lô hàng trả lại | Biên bản trả hàng (tài liệu 4) |
| Trả lãi chậm thanh toán | Không đồng ý mức lãi nguyên đơn tự tính | Hợp đồng không có điều khoản lãi (tài liệu 1) |
| Phạt vi phạm | Không đồng ý | Hai bên không thoả thuận phạt |
| Chịu toàn bộ án phí | Đề nghị toà quyết theo kết quả giải quyết | Quy định về án phí |
Đừng viết "không đồng ý toàn bộ" khi thực tế có khoản bạn biết mình nợ. Thừa nhận đúng chỗ khiến phần phản bác còn lại đáng tin hơn, và giúp hai bên dễ ngồi lại hoà giải.
Bản tự khai khác lời khai tại toà ở chỗ nào
Bản tự khai do bạn tự viết ở nhà, có thời gian cân nhắc từng chữ. Lời khai tại toà là biên bản lấy lời khai do thẩm phán hoặc thư ký ghi lại khi hỏi trực tiếp, bạn đọc lại và ký. Hai loại văn bản này đều nằm trong hồ sơ, và toà sẽ đối chiếu chúng với nhau.
Vì thế bản tự khai nên được viết như một bản nháp có trách nhiệm cho mọi lần trình bày sau: các mốc thời gian, con số, tên người chứng kiến phải khớp với những gì bạn sẽ nói khi được hỏi. Trước buổi lấy lời khai, hãy đọc lại bản tự khai đã nộp. Nếu thấy chỗ nào cần sửa, nói thẳng với người lấy lời khai rằng bạn muốn đính chính và vì sao, thay vì để hai văn bản lệch nhau mà không giải thích.
Khi ký biên bản lấy lời khai, đọc kỹ từng dòng. Bạn có quyền yêu cầu ghi lại cho đúng ý mình trước khi ký.
Những điều nên tránh trong bản tự khai
Không công kích cá nhân. Những câu như "người này vốn lừa đảo" không làm bạn mạnh hơn. Toà xét giao dịch và chứng cứ, không xét tính cách. Nếu cho rằng có hành vi gian dối, hãy chỉ ra tài liệu cụ thể.
Không bịa hay phóng đại. Lời khai mâu thuẫn với tài liệu hoặc với lời khai sau này sẽ bị đối chiếu. Một điểm sai bị phát hiện có thể kéo theo nghi ngờ với cả bản khai.
Không kể dài những chuyện không liên quan. Mâu thuẫn gia đình, chuyện cũ nhiều năm trước chỉ nên nhắc nếu nó giải thích được giao dịch đang tranh chấp.
Không cam kết điều mình chưa chắc làm được. Hứa trả trong một tuần rồi không trả sẽ bị nhắc lại ở phiên hoà giải và phiên toà.
Không đính kèm bản gốc duy nhất. Nộp bản sao, mang bản gốc để đối chiếu khi toà yêu cầu. Bản gốc thất lạc trong hồ sơ là chuyện hiếm nhưng không phải không có, và bạn sẽ rất khó chứng minh lại.
Không chép lại nguyên văn đơn khởi kiện. Toà đã có đơn của nguyên đơn. Phần của bạn là phiên bản của bạn; chỉ trích lại câu nào bạn cần phản bác.
Danh mục tài liệu kèm theo
Cuối bản tự khai nên có một danh mục đánh số các tài liệu nộp kèm: tên tài liệu, ngày lập, số trang, là bản sao hay bản có chứng thực. Danh mục này giúp toà và chính bạn theo dõi những gì đã giao nộp, tránh tình trạng sau này không nhớ đã nộp tài liệu nào. Khi giao trực tiếp, đề nghị thư ký lập biên bản giao nhận; khi gửi bưu chính, chụp lại toàn bộ trước khi gửi.
Với tin nhắn, thư điện tử, ghi âm, hãy in hoặc trích xuất phần liên quan, ghi rõ nguồn, thời gian, và giữ nguyên thiết bị chứa dữ liệu gốc. Cách lưu và chứng minh nguồn của dữ liệu điện tử là chuyện sâu hơn; ở bước này, việc quan trọng là không xoá, không chỉnh sửa và liệt kê đủ. Tài liệu bằng tiếng nước ngoài cần bản dịch sang tiếng Việt theo cách toà chấp nhận.
Phần đề nghị ở cuối bản tự khai
Nhiều bản tự khai dừng ở chỗ phản bác mà quên nói mình muốn toà làm gì. Phần đề nghị nên ngắn, rõ, mỗi đề nghị một dòng. Các đề nghị hay gặp: đề nghị toà không chấp nhận những yêu cầu không có căn cứ; đề nghị toà tổ chức hoà giải; đề nghị toà thu thập tài liệu mà bạn không tự lấy được, ví dụ sao kê của một ngân hàng mà bạn không đứng tên tài khoản; đề nghị đưa người liên quan vào vụ án; đề nghị được vắng mặt ở một số buổi làm việc vì lý do chính đáng.
Nếu bạn có yêu cầu ngược lại với nguyên đơn, ví dụ đòi họ trả khoản tiền họ còn nợ mình, thì đó không phải một dòng đề nghị trong bản tự khai mà là yêu cầu phản tố, làm thành đơn riêng và nộp tạm ứng án phí. Nhắc qua trong bản tự khai cũng được, nhưng đừng coi đó là đã phản tố.
Kiểm lại trước khi ký và nộp
Trước khi ký, đọc lại bản tự khai với một danh sách kiểm ngắn:
- Số thụ lý, tên toà, họ tên mình đã đúng chưa.
- Mỗi yêu cầu của nguyên đơn đã có một câu trả lời rõ: đồng ý, đồng ý một phần hay không đồng ý.
- Các con số khớp với tài liệu: ngày tháng, số tiền, số lần trả.
- Có phần đề nghị cuối: ví dụ đề nghị toà bác yêu cầu không có căn cứ, đề nghị hoà giải, đề nghị đưa thêm người liên quan vào vụ án nếu cần.
- Có ký tên, ghi ngày; nếu nhiều trang thì ký hoặc ghi số trang trên từng trang.
- Đã giữ một bản giống hệt bản nộp.
Nếu sau này phát hiện thêm tình tiết hay tài liệu, bạn vẫn có thể bổ sung ý kiến bằng văn bản khác. Bản đầu không cần hoàn hảo, nhưng phải trung thực và nhất quán với những gì bạn sẽ nói tiếp ở các buổi làm việc.
Câu hỏi thường gặp
Bản tự khai viết tay được không hay phải đánh máy?
Viết tay vẫn được nếu chữ đọc rõ. Đánh máy giúp toà đọc nhanh và bạn dễ sửa trước khi nộp. Dù cách nào, cần ký tên và ghi ngày, các trang nên có số thứ tự để không thất lạc.
Có cần công chứng bản tự khai không?
Không cần. Bản tự khai là lời trình bày của chính đương sự gửi toà, bạn ký và chịu trách nhiệm về nội dung. Việc chứng thực, nếu có, chỉ đặt ra với một số bản sao tài liệu kèm theo.
Đã nộp bản tự khai rồi muốn sửa thì làm thế nào?
Bạn gửi văn bản bổ sung hoặc điều chỉnh ý kiến, nêu rõ sửa điểm nào và vì sao. Toà sẽ lưu cả hai. Nên giải thích lý do thay đổi, vì lời khai thay đổi không lý do dễ bị nghi ngờ.
Bản tự khai có được dùng làm chứng cứ chống lại mình không?
Có thể. Những gì bạn thừa nhận trong bản khai có giá trị trong vụ án, và tình tiết đương sự đã thừa nhận nhìn chung không cần bên kia chứng minh thêm. Vì vậy chỉ thừa nhận điều bạn biết là đúng.
Vợ hoặc chồng cùng bị kiện thì mỗi người viết riêng hay chung?
Mỗi người là một đương sự nên có thể viết riêng, đặc biệt khi hiểu biết hay ý kiến khác nhau. Nếu ý kiến hoàn toàn giống nhau, hai người có thể cùng ký một bản, nhưng mỗi người vẫn chịu trách nhiệm về phần mình.