Khi bạn bị kiện đòi tiền nhưng chính người kiện cũng đang nợ bạn, cách thường dùng là đưa yêu cầu phản tố để toà xem xét bù trừ hai nghĩa vụ trong cùng vụ án. Bộ luật Dân sự 2015 có chế định bù trừ nghĩa vụ giữa hai bên cùng có nghĩa vụ về tài sản cùng loại với nhau; trong tố tụng, muốn toà bù trừ thì bạn phải yêu cầu đúng cách và chứng minh được khoản mình đòi, chứ không chỉ nói miệng "họ cũng nợ mình".
Tình huống này rất phổ biến giữa các hộ kinh doanh mua bán qua lại, giữa người thuê và người cho thuê, giữa người góp vốn với nhau. Bài này đi qua những câu hỏi bạn cần trả lời trước khi quyết định: khoản của bạn có đủ chắc không, có cùng loại không, có nằm trong cùng giao dịch không, nên phản tố hay khởi kiện riêng, và giấy tờ nào sẽ quyết định kết quả.
Vì sao "họ cũng nợ mình" không tự động được trừ
Nhiều người nghĩ toà sẽ tự cộng trừ khi nghe hai bên kể. Thực tế toà giải quyết trong phạm vi yêu cầu của các đương sự. Nếu nguyên đơn chỉ đòi bạn trả tiền hàng, và bạn chỉ phản bác bằng câu "bên kia cũng nợ tiền vận chuyển", thì khoản tiền vận chuyển đó không phải là yêu cầu toà đang xét. Toà có thể vẫn buộc bạn trả đủ tiền hàng, còn khoản của bạn để ngỏ.
Bù trừ nghĩa vụ là một cách chấm dứt nghĩa vụ trong luật dân sự, áp dụng khi hai bên cùng có nghĩa vụ về tài sản cùng loại với nhau, đã đến hạn, trừ một số trường hợp luật không cho bù trừ, ví dụ nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do xâm phạm tính mạng, sức khoẻ. Ngoài đời, hai bên có thể tự thoả thuận bù trừ. Nhưng khi đã ra toà và hai bên không thống nhất, bạn cần đưa khoản của mình thành yêu cầu để toà xem xét.
Vì thế việc đầu tiên khi nhận đơn kiện là tự hỏi: khoản bên kia nợ mình là gì, bao nhiêu, đến hạn chưa, chứng minh bằng gì.
Cũng nên nghĩ tới phía nguyên đơn. Họ kiện vì cho rằng bạn nợ; có thể họ thật lòng không ghi nhận khoản họ nợ bạn, hoặc đã tính khác. Khi bạn đưa khoản đó ra kèm giấy tờ, không ít trường hợp nguyên đơn tự điều chỉnh yêu cầu. Thái độ rõ ràng, có sổ sách, thường đem lại kết quả tốt hơn là đối đầu.
Kiểm khoản của bạn trước khi đòi bù trừ
Không phải khoản nào cũng đem ra bù trừ được, và không phải khoản nào cũng đáng đưa vào vụ án. Bảng dưới giúp bạn tự đánh giá. Ví dụ giả định cho các cột:
| Câu hỏi | Nếu câu trả lời là có | Nếu câu trả lời là không |
|---|---|---|
| Cùng là nghĩa vụ trả tiền hoặc tài sản cùng loại? | Có thể yêu cầu bù trừ | Khó bù trừ, cân nhắc đòi riêng |
| Khoản của bạn đã đến hạn trả? | Có cơ sở yêu cầu ngay | Có thể chưa đòi được lúc này |
| Có giấy tờ ghi rõ số tiền, ngày, chữ ký bên kia? | Yêu cầu có chỗ dựa | Rủi ro bị bác, tốn thêm án phí |
| Khoản này phát sinh từ cùng giao dịch hoặc liên quan chặt chẽ? | Phù hợp để phản tố | Toà có thể hướng dẫn kiện riêng |
| Bên kia đã thừa nhận khoản này ở đâu đó? | Lợi thế lớn, giữ bằng chứng thừa nhận | Cần chuẩn bị chứng minh từ đầu |
Nếu bảng cho thấy khoản của bạn yếu ở nhiều dòng, có khi tốt hơn là thương lượng riêng hoặc chuẩn bị thêm chứng cứ, thay vì vội đưa vào vụ án và gánh thêm phần án phí cho yêu cầu không được chấp nhận.
Ba tình huống nợ chéo hay gặp
Mua bán hàng qua lại giữa hai hộ kinh doanh. Ví dụ giả định: một đại lý phân bón ở An Giang và một hộ thu mua lúa đổi hàng cho nhau nhiều vụ, mỗi bên ghi sổ riêng. Khi một bên kiện đòi tiền phân, bên kia có tiền lúa chưa được trả. Đây là trường hợp điển hình để phản tố bù trừ, nhưng kết quả phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sổ sách và biên bản đối chiếu có chữ ký hai bên.
Thuê nhà, thuê mặt bằng. Bên cho thuê kiện đòi tiền thuê còn thiếu; bên thuê có khoản tiền cọc chưa được trả lại và tiền tự bỏ ra sửa chữa theo thoả thuận. Các khoản này cùng một hợp đồng, thường liên quan chặt chẽ, nhưng tiền cọc chỉ được đòi khi điều kiện trả cọc trong hợp đồng đã xảy ra.
Góp vốn làm ăn chung. Một người kiện đòi lại tiền góp; người kia cho rằng người kiện còn giữ hàng hoá, tiền thu chưa nộp về. Vụ dạng này thường phức tạp vì cần xác định lãi lỗ chung trước khi biết ai nợ ai, và có khi cần định giá, kiểm kê.
Phản tố bù trừ hay khởi kiện riêng: cân nhắc gì
Phản tố giúp toà nhìn toàn cảnh quan hệ giữa hai bên trong một lần xét xử. Bản án có thể tuyên bạn trả nguyên đơn khoản A, nguyên đơn trả bạn khoản B, và đối trừ phần chênh lệch. Cách này đỡ phải đi hai vụ, tránh cảnh bạn bị cưỡng chế trả trước trong khi khoản của mình còn chờ một vụ khác.
Nhưng phản tố có mốc: phải đưa ra trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Nếu bạn nhận thông báo muộn hoặc cần nhiều thời gian gom chứng cứ, có thể không kịp. Ngoài ra, nếu khoản của bạn xuất phát từ một giao dịch hoàn toàn khác, toà có thể không coi là đủ liên quan để giải quyết chung.
Một điểm ít người để ý: phản tố cũng phải nộp tạm ứng án phí cho phần mình đòi. Nếu khoản của bạn lớn mà chứng cứ mỏng, bạn vừa phải bỏ tiền tạm ứng trước, vừa có nguy cơ chịu án phí cho phần không được chấp nhận. Cân nhắc phần này cùng lúc với chuyện bù trừ.
Khởi kiện riêng cho bạn chủ động về thời gian chuẩn bị, nhưng hai vụ có thể ở hai toà khác nhau, chạy với tốc độ khác nhau. Bạn có thể đề nghị toà xem xét nhập vụ án nếu đủ điều kiện, tuy nhiên đó là quyết định của toà.
Giấy tờ quyết định kết quả bù trừ
Trong các vụ nợ chéo, ai giữ giấy tờ tốt hơn thường có lợi thế. Những thứ nên gom:
- Biên bản đối chiếu công nợ có chữ ký của cả hai bên, càng gần thời điểm tranh chấp càng tốt.
- Sổ giao nhận hàng, phiếu xuất kho, phiếu nhập có chữ ký của người nhận bên kia.
- Sao kê chuyển khoản hai chiều, ghi rõ nội dung chuyển tiền.
- Tin nhắn, thư điện tử trong đó bên kia thừa nhận còn nợ, hứa trả, hoặc đồng ý trừ nợ.
- Hợp đồng hoặc thoả thuận có điều khoản về thanh toán, đặt cọc, trừ nợ.
- Người làm chứng biết việc giao nhận: người lái xe, người bốc vác, kế toán.
Bảng công nợ do một bên tự lập, không có chữ ký bên kia, giá trị chứng minh yếu hơn nhiều. Nếu bạn chỉ có loại này, hãy tìm thêm tài liệu gốc cho từng dòng.
Với tin nhắn và sao kê, đừng chỉ chụp màn hình rời rạc. Hãy giữ nguyên cuộc trò chuyện trên thiết bị, xuất sao kê đúng khoảng thời gian có giao dịch, và đánh dấu những dòng liên quan. Khi toà hỏi một khoản cụ thể, bạn chỉ ra được ngay trong vài giây, thay vì lục tìm trong hàng trăm trang.
Ở phiên hoà giải: dùng nợ chéo để đi tới con số chung
Trong các vụ nợ chéo, phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải thường là lúc hai bên lần đầu thấy giấy tờ của nhau đặt cạnh nhau. Nếu bạn đã phản tố, thẩm phán chủ trì sẽ hỏi ý kiến cả hai bên về cả hai yêu cầu. Đây là cơ hội để đi tới một con số chênh lệch duy nhất mà một bên trả cho bên kia, thay vì hai khoản đối nghịch.
Để hoà giải có kết quả, bạn nên chuẩn bị sẵn ba con số: con số bạn cho là đúng theo giấy tờ, con số bạn có thể chấp nhận nếu bên kia cũng nhượng bộ, và con số mà dưới mức đó bạn thà để toà xử. Con số thứ hai nên dựa trên những dòng còn tranh cãi thật sự, không phải con số tuỳ tiện.
Nếu hoà giải thành, biên bản ghi rõ các bên đã thống nhất những gì, bao gồm cả cách xử lý án phí theo thoả thuận trong giới hạn luật cho phép. Đọc kỹ trước khi ký, nhất là thời hạn và cách trả phần chênh lệch, vì sau thời hạn luật định để thay đổi ý kiến, toà sẽ ra quyết định công nhận và thoả thuận đó có giá trị thi hành.
Thứ tự xử lý khi nhận đơn kiện đòi nợ trong quan hệ nợ chéo
Một lộ trình gợi ý giúp bạn không bỏ sót việc gì:
- Lập bảng hai cột: những gì bạn nhận từ bên kia, những gì bên kia nhận từ bạn, kèm ngày và giấy tờ.
- So bảng với yêu cầu trong đơn khởi kiện, khoanh những dòng hai bên ghi khác nhau.
- Quyết định khoản nào bạn thừa nhận, khoản nào phản bác, khoản nào muốn đòi lại.
- Viết văn bản ghi ý kiến cho phần phản bác, làm đơn phản tố cho phần muốn đòi lại.
- Nộp tạm ứng án phí cho phần phản tố theo thông báo của toà.
- Chuẩn bị cho phiên hoà giải một con số chênh lệch hợp lý mà bạn sẵn sàng chấp nhận.
Nhiều vụ nợ chéo kết thúc ở phiên hoà giải khi cả hai bên thấy bảng đối chiếu đặt cạnh nhau. Chuẩn bị bảng kỹ là cách nhanh nhất để đi tới đó. Nếu không hoà giải được, chính bảng ấy lại là tài liệu giúp toà xét xử nhanh và đúng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Khoản bên kia nợ mình chưa đến hạn thì có bù trừ được không?
Bù trừ nghĩa vụ thường đòi hỏi các nghĩa vụ đã đến hạn. Nếu khoản của bạn chưa đến hạn, bạn có thể nêu trong văn bản ý kiến để toà biết bối cảnh, nhưng yêu cầu toà buộc trả ngay khoản đó thường khó được chấp nhận.
Bên kia nợ mình bằng hàng hoá còn mình nợ họ bằng tiền thì sao?
Bù trừ dễ nhất khi hai nghĩa vụ cùng loại, ví dụ cùng là tiền. Nếu khác loại, có thể quy đổi theo thoả thuận của hai bên hoặc theo giá trị toà xác định. Phần này nên hỏi người có chuyên môn vì tuỳ chứng cứ.
Mình không phản tố mà chỉ nói trong bản tự khai thì toà có trừ không?
Thường là không, vì toà giải quyết trong phạm vi yêu cầu. Lời trình bày trong bản tự khai giúp toà hiểu bối cảnh, nhưng muốn toà tuyên bên kia trả hoặc trừ nợ thì bạn cần yêu cầu phản tố hoặc khởi kiện riêng.
Nếu cả hai bên đều thắng một phần thì thi hành án thế nào?
Bản án có thể tuyên nghĩa vụ của từng bên và đối trừ. Khi thi hành, phần đã đối trừ không phải trả hai lần; bên còn nợ phần chênh lệch có nghĩa vụ trả phần đó. Cách tuyên cụ thể tuỳ từng bản án.
Khoản bên kia nợ mình đã quá lâu thì còn đòi được không?
Tuỳ loại quan hệ và thời hiệu áp dụng. Thời hiệu chỉ được toà áp dụng khi có bên yêu cầu, và có những loại yêu cầu không áp dụng thời hiệu. Với khoản lâu năm, nên kiểm kỹ trước khi đưa vào vụ án.