Biện pháp bảo đảm là khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá mà người yêu cầu một số biện pháp khẩn cấp tạm thời phải gửi theo mức toà ấn định, nhằm bảo vệ lợi ích của người bị áp dụng và ngăn ngừa việc lạm dụng quyền yêu cầu. Nếu biện pháp bị áp dụng không đúng và gây thiệt hại, khoản này là nguồn để bồi thường; nếu không, người yêu cầu được nhận lại.
Với nhiều người lần đầu ra toà, đây là bất ngờ lớn nhất: mình đi đòi tiền mà lại phải bỏ thêm tiền ra trước. Hiểu đúng bản chất của khoản bảo đảm giúp bạn tính được dòng tiền, quyết định có nên xin biện pháp hay không, và biết cách lấy lại khi vụ việc kết thúc. Bài này không nêu mức tiền cụ thể vì mức đó do toà ấn định theo từng vụ.
Vì sao luật bắt người yêu cầu phải bảo đảm
Biện pháp khẩn cấp tạm thời được áp dụng rất nhanh, khi toà mới chỉ nghe một phía và chưa xét xử. Phong toả một tài khoản kinh doanh, kê biên một lô hàng, cấm bán một căn nhà đều có thể gây thiệt hại thật cho người bị áp dụng nếu sau đó hoá ra yêu cầu không có cơ sở. Luật cần một cơ chế để người bị áp dụng có nguồn bồi thường, và để người yêu cầu cân nhắc kỹ trước khi xin.
Khoản bảo đảm làm cả hai việc đó. Nó buộc người yêu cầu "đặt cược" một phần tài sản của mình vào tính đúng đắn của yêu cầu, giống như một cái phanh với những yêu cầu chỉ nhằm gây sức ép. Đồng thời, nếu người bị áp dụng chứng minh được thiệt hại do biện pháp bị áp dụng không đúng vì lỗi của người yêu cầu, khoản này giúp việc bồi thường khả thi hơn.
Vì thế, mức bảo đảm được toà ấn định theo hướng tương xứng với tổn thất, thiệt hại có thể phát sinh cho người bị áp dụng nếu biện pháp không đúng, chứ không phải theo khoản tiền bạn đang đòi. Hai con số này có thể liên quan nhưng không phải là một.
Biện pháp nào thường phải bảo đảm
Không phải mọi biện pháp đều đòi bảo đảm. Theo quy định, nhóm phải bảo đảm chủ yếu là các biện pháp tác động tới tài sản. Bảng dưới gom lại theo cách dễ nhớ; danh sách chính xác cần đối chiếu Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành:
| Nhóm biện pháp | Ví dụ | Bảo đảm |
|---|---|---|
| Giữ tài sản đang tranh chấp | Kê biên, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng | Thường phải bảo đảm |
| Phong toả | Phong toả tài khoản, phong toả tài sản ở nơi gửi giữ, phong toả tài sản của người có nghĩa vụ | Thường phải bảo đảm |
| Bảo vệ người yếu thế | Giao người chưa thành niên cho người trông nom, buộc cấp dưỡng trước, bồi thường trước do tính mạng sức khoẻ | Thường không thuộc nhóm phải bảo đảm |
| Lao động | Buộc tạm ứng tiền lương, tạm đình chỉ quyết định sa thải | Thường không thuộc nhóm phải bảo đảm |
Danh sách các biện pháp phải bảo đảm có thể được sửa đổi theo các lần sửa luật. Khi nộp đơn, hỏi trực tiếp thẩm phán phụ trách là cách chắc chắn nhất cho vụ của bạn.
Nếu bạn xin cùng lúc hai biện pháp, một thuộc nhóm phải bảo đảm và một không, toà có thể chỉ yêu cầu bảo đảm cho phần liên quan. Ví dụ một người mẹ vừa xin buộc cấp dưỡng trước, vừa xin cấm chuyển dịch căn nhà chung đang tranh chấp khi ly hôn: phần cấm chuyển dịch là phần thường phát sinh nghĩa vụ bảo đảm.
Gửi bảo đảm như thế nào
Trình tự chung theo quy định, chi tiết từng toà có thể khác về giấy tờ:
- Toà xem xét đơn, nếu thấy có căn cứ áp dụng và biện pháp thuộc nhóm phải bảo đảm thì thông báo mức bảo đảm và thời hạn thực hiện.
- Người yêu cầu gửi khoản tiền, kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá vào tài khoản phong toả tại ngân hàng nơi toà có trụ sở, theo hướng dẫn của toà.
- Trường hợp thực hiện ngoài giờ làm việc hoặc ngày nghỉ, luật có cơ chế gửi qua toà để toà chuyển vào ngân hàng sau; hỏi rõ toà nếu rơi vào tình huống này.
- Nộp chứng từ đã gửi bảo đảm cho toà.
- Toà ra quyết định áp dụng biện pháp sau khi người yêu cầu đã thực hiện xong biện pháp bảo đảm.
Vì quyết định chỉ ra sau khi bảo đảm xong, chuẩn bị nguồn tiền trước khi nộp đơn là việc nên làm, nhất là khi tài sản của bên kia có thể bị chuyển đi trong vài ngày.
Một số người chọn gửi bằng giấy tờ có giá như sổ tiết kiệm, chứng chỉ tiền gửi để không phải rút tiền trước hạn. Hình thức này có được chấp nhận trong vụ cụ thể hay không, thủ tục ra sao, cần hỏi toà và ngân hàng phát hành trước, vì nếu phải chờ xác nhận nhiều bên thì có thể chậm hơn chuyển tiền trực tiếp.
Khi nào nhận lại khoản bảo đảm
Khi biện pháp bị huỷ bỏ mà không có thiệt hại phải bồi thường. Khi huỷ bỏ biện pháp, toà xem xét để người yêu cầu nhận lại khoản bảo đảm, trừ trường hợp người yêu cầu phải bồi thường do áp dụng biện pháp không đúng.
Khi vụ án kết thúc. Bản án có hiệu lực, hoặc các bên hoà giải thành và biện pháp không cần nữa, thì biện pháp được xử lý theo bản án, quyết định, kéo theo việc giải quyết khoản bảo đảm.
Khi người bị áp dụng có yêu cầu bồi thường. Nếu người bị áp dụng cho rằng mình bị thiệt hại do biện pháp không đúng, việc nhận lại có thể phải chờ giải quyết yêu cầu bồi thường. Đây là rủi ro người yêu cầu cần biết trước.
Giữ chứng từ. Biên lai, chứng từ ngân hàng, quyết định của toà là những giấy tờ bạn cần khi làm thủ tục nhận lại. Thiếu giấy tờ, thủ tục chậm đi đáng kể.
Tính dòng tiền trước khi xin
Khoản bảo đảm có thể bị giữ suốt thời gian vụ án được giải quyết, có khi kéo qua cả giai đoạn phúc thẩm. Với hộ kinh doanh nhỏ, đó là vốn bị đóng băng. Trước khi nộp đơn, nên tự trả lời: mình có thể để một khoản tiền nằm yên trong bao lâu mà không ảnh hưởng tới việc làm ăn, sinh hoạt?
Nếu khả năng tài chính hạn chế, có vài hướng cân nhắc. Thứ nhất, chọn biện pháp hẹp hơn: phong toả đúng số tiền tương ứng khoản đòi thay vì một tài sản lớn, vì phạm vi hẹp thường kéo theo mức bảo đảm thấp hơn. Thứ hai, chọn đúng tài sản: một thửa đất đang rao bán thay vì toàn bộ tài sản của bên kia. Thứ ba, cân nhắc thương lượng một thoả thuận trả nợ có tài sản bảo đảm do chính bên kia đưa ra, nếu họ thiện chí.
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Đắk Lắk kiện đòi tiền hàng nông sản. Ban đầu anh định xin phong toả cả kho hàng của bên mua. Sau khi tính, anh thấy khoản bảo đảm cho cả kho vượt sức mình. Anh chuyển sang xin phong toả tài khoản nhận thanh toán của bên mua ở mức tương ứng khoản đòi, phạm vi hẹp hơn và hợp lý hơn với vụ việc.
Bảo đảm và trách nhiệm bồi thường là hai chuyện khác nhau
Nhiều người nghĩ khoản bảo đảm là "mức trần" của rủi ro: tệ nhất thì mất khoản đó. Không hẳn vậy. Trách nhiệm bồi thường do yêu cầu áp dụng biện pháp không đúng được xác định theo thiệt hại thực tế và lỗi của người yêu cầu. Nếu thiệt hại lớn hơn khoản bảo đảm, người yêu cầu vẫn có thể phải bồi thường phần chênh lệch theo quy định.
Ngược lại, khoản bảo đảm cũng không tự động bị trừ chỉ vì người bị áp dụng phàn nàn. Họ phải có yêu cầu bồi thường, chứng minh thiệt hại và mối liên hệ giữa thiệt hại với biện pháp bị áp dụng không đúng. Toà sẽ giải quyết yêu cầu đó theo thủ tục.
Hiểu như vậy để thấy hai lớp cân nhắc. Lớp thứ nhất là tài chính: bạn có giữ được khoản bảo đảm trong thời gian dài không. Lớp thứ hai là pháp lý: yêu cầu của bạn có căn cứ đủ vững để không bị coi là áp dụng sai không. Lớp thứ hai quan trọng hơn, vì nếu căn cứ vững, khả năng khoản bảo đảm quay về với bạn khi vụ việc kết thúc cao hơn nhiều.
Những câu hỏi nên hỏi toà khi nhận thông báo bảo đảm
Thông báo về biện pháp bảo đảm thường ngắn. Để không mất thời gian đi lại, khi nhận thông báo, nên hỏi rõ ngay những điểm sau: số tài khoản phong toả và ngân hàng cụ thể; thời hạn thực hiện tính đến ngày, giờ nào; hình thức được chấp nhận (tiền, kim khí quý, đá quý, giấy tờ có giá); giấy tờ cần nộp lại cho toà sau khi gửi; và ai là người liên hệ khi có vướng mắc.
Nếu muốn gửi bằng kim khí quý, đá quý hoặc giấy tờ có giá, cần hỏi thêm về cách định giá, nơi tiếp nhận và cách lập biên bản. Hình thức tiền mặt chuyển khoản thường đơn giản nhất về thủ tục.
Nếu thời hạn toà ấn định quá ngắn so với khả năng gom tiền của bạn, hãy trình bày ngay với toà thay vì im lặng để quá hạn. Toà không có nghĩa vụ kéo dài, nhưng biết sớm hoàn cảnh giúp hai bên tìm cách xử lý, ví dụ điều chỉnh phạm vi biện pháp cho phù hợp.
Ghi chép lại mọi trao đổi, tên người hướng dẫn, thời điểm. Trong thủ tục khẩn cấp, một hiểu lầm về thời hạn có thể khiến quyết định không được ban hành kịp và tài sản bên kia đã chuyển đi.
Câu hỏi thường gặp
Mức tiền bảo đảm được tính như thế nào?
Toà ấn định mức bảo đảm cho từng vụ, theo hướng tương xứng với tổn thất, thiệt hại có thể phát sinh cho người bị áp dụng nếu biện pháp không đúng. Không có con số cố định áp chung. Phạm vi biện pháp càng rộng, giá trị tài sản bị tác động càng lớn thì mức bảo đảm thường càng cao.
Có được nhờ người khác nộp tiền bảo đảm thay không?
Thực tế người thân có thể giúp chuyển tiền, nhưng khoản bảo đảm gắn với người yêu cầu áp dụng biện pháp. Nên hỏi toà cách ghi nội dung chuyển tiền và giấy tờ cần có để tránh vướng mắc khi nhận lại sau này.
Tiền bảo đảm gửi ngân hàng có được hưởng lãi không?
Khoản tiền được gửi vào tài khoản phong toả theo hướng dẫn của toà. Việc có phát sinh lãi và lãi được xử lý ra sao phụ thuộc quy định và loại tài khoản cụ thể. Nên hỏi rõ toà hoặc ngân hàng tiếp nhận khi gửi.
Không đủ tiền bảo đảm thì yêu cầu áp dụng có bị huỷ không?
Với biện pháp phải bảo đảm, toà chỉ ra quyết định sau khi người yêu cầu thực hiện xong biện pháp bảo đảm. Không thực hiện được trong thời hạn toà ấn định thì quyết định không được ban hành. Bạn có thể cân nhắc đề nghị biện pháp khác hẹp hơn.
Nếu mình thua kiện thì có mất tiền bảo đảm không?
Thua kiện không đồng nghĩa với mất khoản bảo đảm. Khoản này chỉ dùng để bồi thường khi biện pháp áp dụng không đúng do lỗi của người yêu cầu và gây thiệt hại cho người bị áp dụng hoặc người thứ ba. Nếu không có thiệt hại phải bồi thường, người yêu cầu được nhận lại.