Khi vụ án có yêu cầu cấp dưỡng, toà có thể buộc người có nghĩa vụ thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng nếu yêu cầu có căn cứ và việc không thực hiện ngay sẽ ảnh hưởng tới sức khoẻ, đời sống của người được cấp dưỡng. Tương tự, trong vụ đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm, toà có thể buộc bên gây thiệt hại bồi thường trước một phần.
Hai biện pháp này khác hẳn nhóm phong toả, kê biên. Chúng không nhằm giữ tài sản mà nhằm giải quyết nhu cầu sống còn của con người trong lúc chờ phán quyết: tiền ăn học của đứa trẻ, tiền thuốc men của người bị thương. Bài này tập trung vào cấp dưỡng, phần bồi thường trước được nhắc ở một mục riêng; các thủ tục ly hôn, xác định mức cấp dưỡng cuối cùng hay tính toán thiệt hại chi tiết không thuộc phạm vi bài.
Vì sao cần một biện pháp riêng cho cấp dưỡng
Tranh chấp về nuôi con, cấp dưỡng thường đi kèm ly hôn hoặc phát sinh sau ly hôn, và thời gian giải quyết có thể kéo dài nhiều tháng, nhất là khi các bên còn tranh chấp tài sản. Trong thời gian đó, người đang trực tiếp nuôi con gánh toàn bộ chi phí, trong khi bên kia có thể chưa đóng góp gì. Với gia đình thu nhập thấp, vài tháng như vậy đủ để đứa trẻ phải nghỉ học thêm, bỏ bữa, hoặc không được chữa bệnh kịp thời.
Biện pháp buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ cấp dưỡng sinh ra để xử lý khoảng trống đó. Chữ "một phần" quan trọng: toà không quyết định mức cấp dưỡng cuối cùng ở bước này. Toà chỉ buộc thực hiện trước một phần đủ cho nhu cầu cấp thiết, phần còn lại và mức chính thức được giải quyết trong bản án hoặc quyết định sau cùng.
Biện pháp này cũng không chỉ dành cho con chưa thành niên. Nghĩa vụ cấp dưỡng theo pháp luật hôn nhân gia đình còn có thể phát sinh giữa vợ chồng sau ly hôn khi một bên khó khăn, giữa con với cha mẹ không có khả năng lao động, giữa anh chị em trong một số trường hợp. Khi những yêu cầu đó được đưa ra giải quyết tại toà, việc xin buộc cấp dưỡng trước cũng có thể đặt ra.
Điều kiện toà xem xét
Theo cách Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 mô tả biện pháp này, toà cần thấy đủ ba yếu tố:
- Vụ án có liên quan tới yêu cầu cấp dưỡng. Phải có yêu cầu cấp dưỡng trong vụ án, thường trong đơn ly hôn, đơn yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con hoặc đơn khởi kiện riêng về cấp dưỡng.
- Yêu cầu cấp dưỡng có căn cứ. Ví dụ quan hệ cha mẹ – con đã rõ, người có nghĩa vụ có khả năng thực tế để cấp dưỡng, người được cấp dưỡng đang có nhu cầu.
- Không thực hiện ngay sẽ ảnh hưởng tới sức khoẻ, đời sống của người được cấp dưỡng. Đây là yếu tố khẩn cấp, cần được chứng minh bằng hoàn cảnh cụ thể.
Theo quy định, toà còn có thể tự mình áp dụng biện pháp này trong một số trường hợp khi đương sự không yêu cầu, vì đây là nhóm biện pháp bảo vệ người yếu thế. Tuy vậy không nên trông chờ: người đang nuôi con nên chủ động làm đơn, nêu rõ hoàn cảnh.
Yếu tố thứ ba thường quyết định kết quả. Một đứa trẻ đang được ông bà ngoại hỗ trợ đầy đủ khác với một đứa trẻ mà người mẹ thất nghiệp đang phải vay mượn từng bữa. Đơn yêu cầu nên kể hoàn cảnh bằng sự việc và con số có giấy tờ, tránh những câu chung chung kiểu "cuộc sống rất khó khăn".
Chuẩn bị gì cho đơn yêu cầu
Đơn yêu cầu thuyết phục ở chỗ cho thấy nhu cầu thật và khả năng thật, không cần lời lẽ dài. Gợi ý các bước:
- Liệt kê chi phí thiết yếu hằng tháng của người được cấp dưỡng: ăn uống, học phí, sữa, thuốc men, đi lại; kèm hoá đơn, biên lai, giấy báo học phí nếu có.
- Ghi nhận việc bên kia ngừng hoặc chưa từng đóng góp từ thời điểm nào; tin nhắn đề nghị chu cấp không được trả lời là một căn cứ.
- Thu thập thông tin hợp pháp về khả năng thu nhập của bên kia: nơi làm việc, công việc kinh doanh, tài sản cho thuê mà bạn biết.
- Nêu hoàn cảnh khẩn cấp: con ốm cần điều trị, sắp tới kỳ đóng học phí, người nuôi con mất việc. Giấy tờ y tế, xác nhận của nhà trường giúp làm rõ.
- Đề xuất một khoản trước hợp lý so với nhu cầu và khả năng, không đề xuất toàn bộ mức cấp dưỡng mong muốn lâu dài.
- Nộp tại toà đang giải quyết vụ án; nếu xin cùng lúc khi nộp đơn, ghi rõ trong đơn yêu cầu riêng.
Theo quy định, biện pháp bảo đảm chủ yếu áp dụng với nhóm biện pháp liên quan tới tài sản như phong toả, kê biên; khi nộp đơn, nên hỏi lại toà để chắc chắn với vụ của mình.
Buộc bồi thường trước một phần thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ
Biện pháp anh em với cấp dưỡng trước là buộc thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm. Nó được áp dụng khi vụ án có yêu cầu đòi bồi thường loại này, ví dụ người bị tai nạn giao thông, tai nạn khi thi công, bị vật nuôi của nhà khác tấn công, khởi kiện đòi bồi thường.
Người bị thương thường cần tiền ngay cho viện phí, phục hồi chức năng, trong khi việc xác định lỗi, mức bồi thường có thể phải chờ giám định, đối chất. Toà có thể buộc bên có nghĩa vụ bồi thường trước một phần để người bị thiệt hại không bị bỏ mặc trong lúc chờ.
Hồ sơ nên có: giấy tờ điều trị, hoá đơn viện phí, xác nhận mất thu nhập nếu có, chứng cứ ban đầu về việc bên kia gây ra thiệt hại. Các vấn đề sâu hơn như cách tính từng khoản bồi thường sức khoẻ, tổn thất tinh thần không thuộc phạm vi bài này; ở đây chỉ cần nhớ rằng có một biện pháp để không phải chờ tới bản án mới nhận được đồng nào.
Nếu vụ án đồng thời có yếu tố hình sự, việc bồi thường có thể được giải quyết trong vụ án hình sự theo thủ tục riêng; tình huống đó nên hỏi người làm nghề.
Khi bên kia không thực hiện quyết định
Quyết định có hiệu lực ngay. Quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời được thi hành ngay. Người được cấp dưỡng có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành nếu bên kia không tự nguyện.
Giữ chứng từ mọi khoản đã nhận. Chuyển khoản có nội dung ghi rõ "cấp dưỡng trước theo quyết định của toà" giúp hai bên tránh tranh cãi về số đã trả khi toà tính nghĩa vụ cuối cùng.
Báo cho toà. Việc không thực hiện cũng là thông tin toà cân nhắc khi giải quyết vụ án, ví dụ khi xem xét thái độ và khả năng thực tế của người có nghĩa vụ.
Không dùng con làm điều kiện. Dù bên kia chậm cấp dưỡng, việc cản trở quyền thăm nom con không được pháp luật cho phép và có thể bất lợi cho chính người đang nuôi con. Hai nghĩa vụ này độc lập với nhau.
Những hiểu lầm hay gặp về cấp dưỡng trước
Người đang nuôi con lần đầu ra toà thường mang theo vài hình dung chưa đúng. Biết trước giúp bạn viết đơn sát hơn và đỡ thất vọng:
- "Toà sẽ quyết luôn mức cấp dưỡng lâu dài." Không. Ở bước này toà chỉ quyết một phần trước; mức chính thức nằm trong bản án hoặc quyết định cuối cùng sau khi xem xét đầy đủ.
- "Đề xuất càng cao càng tốt." Đề xuất vượt xa nhu cầu thiết yếu và khả năng của bên kia dễ làm giảm sức thuyết phục. Một khoản sát chi phí thực tế, có hoá đơn, thường dễ được chấp nhận hơn.
- "Phải có luật sư mới xin được." Đương sự tự làm đơn được. Luật sư hữu ích khi vụ việc phức tạp, ví dụ bên kia giấu thu nhập, đang ở nước ngoài, hoặc tranh chấp tài sản lớn đi kèm.
- "Bên kia không có lương thì khỏi xin." Khả năng cấp dưỡng không chỉ tính bằng lương; thu nhập từ kinh doanh, cho thuê, tài sản cũng được xem xét.
- "Có quyết định rồi thì tiền tự về." Nếu bên kia không tự nguyện, người được cấp dưỡng cần yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự tổ chức thi hành.
Phía người bị buộc cấp dưỡng trước
Người bị buộc cấp dưỡng trước có thể có hoàn cảnh khó khăn thật: thất nghiệp, đang nuôi gia đình khác, đang trả nợ. Họ có quyền khiếu nại quyết định trong thời hạn ngắn luật định, trình bày khả năng thực tế kèm giấy tờ. Họ cũng có thể đề nghị toà thay đổi mức thực hiện trước nếu hoàn cảnh thay đổi.
Số tiền đã thực hiện trước được tính vào nghĩa vụ cấp dưỡng khi toà giải quyết cuối cùng. Vì vậy giữ chứng từ là cách bảo vệ chính mình. Người có nghĩa vụ cũng nên chủ động thoả thuận một mức hợp lý ngay từ đầu; thoả thuận đó có thể được ghi nhận tại phiên hoà giải, giúp vụ án đi nhanh hơn và giảm căng thẳng cho đứa trẻ.
Ví dụ giả định: chị Mai đang nuôi con năm tuổi, chồng đã chuyển ra ở riêng nhiều tháng và không chu cấp. Chị nộp đơn ly hôn kèm yêu cầu cấp dưỡng nuôi con, đồng thời làm đơn yêu cầu buộc cấp dưỡng trước một phần, đính kèm giấy báo học phí mẫu giáo, hoá đơn khám bệnh của con và tin nhắn xin chu cấp không được trả lời. Mức đề xuất chị đưa ra chỉ đủ các chi phí thiết yếu, để toà dễ xem xét.
Câu hỏi thường gặp
Chưa ly hôn mà vợ chồng sống riêng thì có xin buộc cấp dưỡng nuôi con trước được không?
Biện pháp khẩn cấp tạm thời gắn với một vụ án đang được toà giải quyết. Nếu chưa có vụ án nào, cần có yêu cầu liên quan tới cấp dưỡng được đưa ra toà trước, ví dụ trong đơn ly hôn hoặc yêu cầu cấp dưỡng theo quy định. Cách làm cụ thể tuỳ hoàn cảnh, nên hỏi người làm nghề.
Toà buộc cấp dưỡng trước bao nhiêu tiền?
Không có con số chung. Toà cân nhắc nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng và khả năng thực tế của người có nghĩa vụ, và chỉ buộc thực hiện trước một phần. Mức cấp dưỡng chính thức được quyết định trong bản án hoặc quyết định cuối cùng.
Người có nghĩa vụ cấp dưỡng không có thu nhập ổn định thì sao?
Toà xem xét khả năng thực tế, gồm thu nhập và tài sản. Không có thu nhập ổn định không có nghĩa là hết nghĩa vụ, nhưng mức thực hiện trước có thể thấp hơn. Người yêu cầu nên cung cấp thông tin hợp pháp về công việc, tài sản của bên kia để toà có căn cứ.
Khoản đã cấp dưỡng trước có được trừ vào mức cấp dưỡng sau này không?
Khoản đã thực hiện trước được tính vào nghĩa vụ cấp dưỡng khi toà giải quyết vụ án. Vì vậy cả hai bên nên giữ chứng từ thanh toán rõ ràng, ghi nội dung chuyển tiền cụ thể, để tránh tranh cãi về số đã trả.
Bị tai nạn giao thông, bên gây tai nạn chưa bồi thường thì có xin bồi thường trước được không?
Nếu bạn đã khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm, có thể đề nghị toà buộc bên có nghĩa vụ bồi thường trước một phần, kèm hồ sơ điều trị và chi phí. Nếu vụ việc đang được giải quyết theo thủ tục hình sự, cách làm khác và nên hỏi người làm nghề.