Đương sự trong vụ án dân sự gồm ba nhóm: nguyên đơn (người khởi kiện), bị đơn (người bị kiện) và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan (không kiện, không bị kiện nhưng kết quả vụ án đụng tới quyền lợi hoặc nghĩa vụ của họ). Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 dùng chữ "đương sự" để gọi chung cả ba. Cơ quan, tổ chức cũng có thể là đương sự, không riêng cá nhân.
Biết mình đứng ở vai nào quan trọng hơn người ta tưởng. Vai quyết định bạn được làm gì: chỉ nguyên đơn mới rút hoặc thay đổi yêu cầu khởi kiện, chỉ bị đơn mới có yêu cầu phản tố, còn người liên quan có thể đưa ra yêu cầu độc lập. Vai cũng quyết định ai chịu án phí phần nào và ai phải có mặt khi toà triệu tập. Bài này giải thích từng vai bằng tình huống thường gặp, kèm những trường hợp dễ xếp nhầm.
Nguyên đơn: người đưa yêu cầu ra toà
Nguyên đơn là người khởi kiện, hoặc là người được cơ quan, tổ chức, cá nhân khác khởi kiện thay theo quy định của luật, để yêu cầu toà giải quyết khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Trong đời sống, nguyên đơn thường là người cho vay đòi tiền, bên mua đòi giao nhà, người bị thiệt hại đòi bồi thường, người thừa kế yêu cầu chia di sản.
Điểm cần hiểu là nguyên đơn không phải "người đúng" và bị đơn không phải "người sai". Đó chỉ là vị trí khởi đầu: ai mang yêu cầu đến toà trước thì đứng vai nguyên đơn. Toà chưa đánh giá ai có lý khi xếp vai. Có những vụ nguyên đơn bị bác toàn bộ yêu cầu và còn phải chịu án phí.
Nguyên đơn cũng không nhất thiết là một người. Nhiều người cùng bị một doanh nghiệp nợ lương, nhiều anh chị em cùng đòi chia một căn nhà, họ có thể cùng đứng nguyên đơn trong một vụ. Ngoài ra, có trường hợp cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng hoặc lợi ích của người khác theo quy định của luật; khi đó cơ quan, tổ chức ấy cũng được xác định là nguyên đơn.
Bị đơn: người bị nêu tên trong đơn
Bị đơn là người bị nguyên đơn khởi kiện khi nguyên đơn cho rằng chính người đó xâm phạm quyền lợi của mình. Bị đơn không tự chọn vai; họ có tên trong đơn khởi kiện và nhận thông báo thụ lý từ toà. Từ thời điểm đó, họ có quyền được biết mình bị kiện về việc gì, đồng ý hay phản đối từng phần yêu cầu, và nếu có yêu cầu ngược lại liên quan tới nguyên đơn thì đưa ra yêu cầu phản tố.
Nhiều người nhận giấy của toà thì hoảng, nghĩ rằng bị đơn là "bị cáo". Không phải vậy. Vụ án dân sự không có bị cáo; không ai bị kết tội. Kết quả là toà quyết định ai có quyền gì, ai có nghĩa vụ gì về tài sản, hợp đồng, bồi thường hay quan hệ gia đình. Bị đơn có quyền ngang với nguyên đơn trong việc trình bày, cung cấp tài liệu, tranh luận.
Chi tiết quan trọng: nguyên đơn chọn kiện ai thì toà xét yêu cầu với người đó. Nếu nguyên đơn chọn sai người, chẳng hạn kiện nhân viên đã ký hợp đồng thay công ty thay vì kiện chính công ty, yêu cầu có nguy cơ bị bác hoặc vụ án phải điều chỉnh. Vì thế xác định đúng bị đơn là việc của nguyên đơn trước khi nộp đơn, phần này danh mục "Trước khi khởi kiện" bàn kỹ hơn.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: vai hay bị bỏ quên
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người không khởi kiện, không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án có liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của họ. Họ vào vụ án theo ba đường: tự mình đề nghị và được toà chấp nhận, được đương sự khác đề nghị và toà chấp nhận, hoặc toà thấy cần thì tự đưa vào.
Ví dụ giả định: anh Hải kiện chị Lan đòi lại căn nhà đã đặt cọc mua, nhưng căn nhà đó chị Lan đang cho một gia đình khác thuê dài hạn. Gia đình thuê nhà không kiện ai, cũng không bị ai kiện, nhưng nếu toà buộc giao nhà thì họ bị ảnh hưởng trực tiếp. Họ là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Một ví dụ khác: vợ chồng cùng đứng tên khoản vay, người cho vay chỉ kiện chồng; người vợ thường được đưa vào với tư cách người liên quan vì nghĩa vụ trả nợ có thể chạm tới tài sản chung.
Vai này có hai dạng. Dạng thứ nhất: người liên quan đứng về phía nguyên đơn hoặc bị đơn, hưởng quyền như bên mình đứng cùng. Dạng thứ hai: người liên quan có yêu cầu độc lập, tức yêu cầu riêng của họ đối với nguyên đơn hoặc bị đơn; khi đó họ có quyền, nghĩa vụ như nguyên đơn đối với yêu cầu ấy. Bài riêng trong danh mục này đi sâu vào yêu cầu độc lập.
Đặt ba vai cạnh nhau
Bảng dưới gom các điểm khác nhau chính. Đây là nguyên lý chung theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015; vụ cụ thể còn tuỳ yêu cầu và cách toà xác định tư cách.
| Điểm so | Nguyên đơn | Bị đơn | Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan |
|---|---|---|---|
| Vào vụ án thế nào | Tự nộp đơn khởi kiện | Bị nêu tên trong đơn | Tự đề nghị, đương sự khác đề nghị, hoặc toà đưa vào |
| Quyền riêng nổi bật | Thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu khởi kiện | Chấp nhận hoặc bác yêu cầu, đưa yêu cầu phản tố | Đưa yêu cầu độc lập (nếu có) |
| Thường nộp tạm ứng án phí cho | Yêu cầu khởi kiện | Yêu cầu phản tố (nếu có) | Yêu cầu độc lập (nếu có) |
| Vắng mặt không lý do khi được triệu tập hợp lệ | Có thể bị coi là từ bỏ yêu cầu | Toà vẫn có thể xử vắng mặt | Tuỳ có yêu cầu độc lập hay không |
| Ví dụ thường gặp | Người cho vay, bên mua, người bị thiệt hại | Người vay, bên bán, người gây thiệt hại | Người thuê nhà, vợ hoặc chồng, người cùng thừa kế |
Hệ quả vắng mặt nêu trong bảng chỉ là hướng chung; điều kiện "triệu tập hợp lệ" và số lần triệu tập có quy định riêng, danh mục "Tống đạt, thông báo và giấy triệu tập" giải thích kỹ. Vai cũng có thể đổi giữa chừng: nếu nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu mà bị đơn vẫn giữ yêu cầu phản tố, bị đơn trở thành nguyên đơn đối với yêu cầu đó và nguyên đơn cũ trở thành bị đơn.
Những trường hợp dễ xếp nhầm vai
Người làm chứng không phải đương sự. Người chứng kiến việc giao tiền, người môi giới chỉ kể lại sự việc thì là người làm chứng, không có quyền lợi trong kết quả. Nếu họ lại có lợi ích, chẳng hạn được hưởng hoa hồng từ giao dịch đang tranh chấp, toà có thể xem xét lại tư cách.
Người đại diện không phải đương sự. Con đi toà thay mẹ già theo giấy uỷ quyền vẫn chỉ là người đại diện; đương sự vẫn là người mẹ. Quyền rút đơn, hoà giải của người đại diện phụ thuộc phạm vi uỷ quyền, phần này site về uỷ quyền đã viết riêng.
Chi nhánh, cửa hàng không tự đứng tên. Chi nhánh của doanh nghiệp không có tư cách pháp nhân; đương sự thường là chính doanh nghiệp. Với hộ kinh doanh, cách xác định người đứng tên cần xem giấy đăng ký và quan hệ trong hộ.
Người đã chết không thể là đương sự. Nếu bên vay đã mất, quyền và nghĩa vụ về tài sản chuyển cho người thừa kế trong phạm vi di sản. Đương sự lúc đó là người thừa kế, không phải người đã khuất.
Ngân hàng nhận thế chấp thường là người liên quan. Tranh chấp mua bán một căn nhà đang thế chấp gần như luôn kéo ngân hàng vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, vì kết quả chạm tới tài sản bảo đảm.
Ai quyết định tư cách tố tụng và khi xếp sai thì sao
Người khởi kiện tự ghi trong đơn ai là bị đơn, ai là người liên quan theo hiểu biết của mình. Nhưng quyết định cuối cùng thuộc về toà: trong quá trình thụ lý và chuẩn bị xét xử, thẩm phán xem xét quan hệ tranh chấp và xác định lại tư cách của từng người nếu thấy cần. Thông báo thụ lý và các văn bản sau đó sẽ ghi rõ ai đứng vai nào.
Bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là lỗi nghiêm trọng về tố tụng. Khi xét lại ở cấp phúc thẩm hay giám đốc thẩm, việc không đưa người cần đưa vào vụ án là một trong những lý do khiến bản án có thể bị huỷ để xét xử lại từ đầu. Với đương sự, điều đó nghĩa là thêm thời gian và chi phí. Vì vậy nếu bạn biết có người đang ở trong nhà tranh chấp, đang cùng đứng tên tài sản hoặc đang giữ một phần tiền, hãy báo cho toà ngay từ đầu, bằng văn bản ghi rõ họ tên, địa chỉ.
Ngược lại, nếu bạn nhận văn bản của toà thấy mình bị xếp vào vai không hợp, chẳng hạn bị ghi là bị đơn trong khi chỉ là người làm chứng, bạn có quyền trình bày ý kiến bằng văn bản, nêu lý do và tài liệu kèm theo. Toà sẽ xem xét; nếu toà vẫn giữ nguyên, bạn tiếp tục tham gia và bảo vệ quyền lợi trong vai được xác định.
Mỗi vai nên làm gì ngay khi vụ án bắt đầu
Những việc sau áp dụng cho người mới tham gia vụ án dân sự lần đầu, không phân biệt vai:
- Đọc kỹ thông báo thụ lý hoặc văn bản toà gửi: ghi lại số thụ lý, tên thẩm phán được phân công, yêu cầu của nguyên đơn và thời hạn toà đề nghị trả lời.
- Giữ một địa chỉ liên lạc ổn định và báo toà ngay khi đổi chỗ ở; văn bản tống đạt đến địa chỉ cũ vẫn có thể được coi là hợp lệ trong một số trường hợp.
- Gom tài liệu liên quan theo trình tự thời gian: hợp đồng, giấy nhận tiền, tin nhắn, biên lai. Cách đánh giá chứng cứ là chủ đề của site chuyên về chứng cứ; ở đây chỉ cần giữ đủ và giữ bản gốc.
- Ghi lại tên những người khác có liên quan mà toà có thể chưa biết, kèm lý do vì sao họ liên quan.
- Quyết định có cần người hỗ trợ: tự tham gia, uỷ quyền cho người thân, hay nhờ luật sư bảo vệ quyền lợi. Vụ có tài sản lớn hoặc nhiều người liên quan thì nên tham khảo luật sư sớm.
Ở mọi vai, thái độ hợp tác với toà và đúng hẹn luôn có lợi. Vắng mặt nhiều lần, không trả lời văn bản không làm vụ án biến mất; nó chỉ khiến bạn mất cơ hội trình bày.
Câu hỏi thường gặp
Một người có thể vừa là nguyên đơn vừa là bị đơn trong cùng vụ án không?
Có, theo nghĩa vai có thể đổi chiều với từng yêu cầu. Bị đơn đưa yêu cầu phản tố thì đối với yêu cầu phản tố đó, họ ở vị trí như người khởi kiện và nguyên đơn ở vị trí phải trả lời. Toà vẫn ghi vai chính theo yêu cầu khởi kiện ban đầu, trừ khi nguyên đơn rút toàn bộ yêu cầu và địa vị tố tụng thay đổi.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có phải nộp tạm ứng án phí không?
Chỉ khi họ đưa ra yêu cầu độc lập thì mới phát sinh tạm ứng án phí cho yêu cầu đó, tương tự nguyên đơn với yêu cầu khởi kiện. Nếu họ chỉ tham gia để bảo vệ quyền lợi mà không có yêu cầu riêng, thường không phải nộp. Án phí cuối cùng do toà quyết định trong bản án theo kết quả giải quyết.
Doanh nghiệp bị kiện thì ai ra toà?
Đương sự là doanh nghiệp, còn người tham gia thực tế là người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp hoặc người được người đó uỷ quyền. Nhân viên đi toà cần giấy uỷ quyền hợp lệ. Giám đốc ký hợp đồng thay công ty không trở thành bị đơn cá nhân chỉ vì đã ký.
Chỉ làm chứng nhưng nhận giấy ghi là người liên quan, phải làm sao?
Bạn nên gửi văn bản trình bày cho thẩm phán, nói rõ quan hệ của bạn với sự việc và vì sao bạn không có quyền lợi hay nghĩa vụ trong kết quả. Kèm tài liệu nếu có. Trong khi chờ, vẫn nên có mặt theo giấy triệu tập để không bị xử lý vắng mặt bất lợi.
Người chưa đủ 18 tuổi có thể là đương sự không?
Có. Tuổi không quyết định ai là đương sự, chỉ quyết định ai thực hiện quyền tố tụng. Phần lớn trường hợp người chưa thành niên tham gia qua người đại diện theo pháp luật như cha mẹ; một số trường hợp từ đủ 15 tuổi được tự tham gia với việc liên quan đến lao động hoặc tài sản riêng của mình.
Toà có thể đưa người khác vào vụ án dù không ai đề nghị không?
Có. Khi thấy việc giải quyết vụ án liên quan đến quyền lợi, nghĩa vụ của một người chưa có mặt trong vụ án, toà có quyền đưa người đó vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Đây là cách toà tránh bỏ sót người, một lỗi có thể khiến bản án bị huỷ.