Kê biên tài sản đang tranh chấp là biện pháp khẩn cấp tạm thời mà toà áp dụng khi có căn cứ cho thấy người đang giữ tài sản tranh chấp có hành vi tẩu tán hoặc huỷ hoại tài sản đó. Tài sản bị kê biên có thể được thu giữ, bảo quản tại cơ quan thi hành án dân sự, hoặc được lập biên bản giao cho một bên đương sự hay người thứ ba quản lý cho đến khi toà có quyết định.
Trong các biện pháp giữ tài sản, kê biên là biện pháp "nặng tay" nhất vì có thể đưa tài sản ra khỏi sự kiểm soát của người đang giữ. Do đó nó đòi hỏi hai điều kiện đi cùng: tài sản phải là đối tượng đang tranh chấp, và phải có hành vi tẩu tán, huỷ hoại chứ không chỉ là nỗi lo. Hiểu đúng hai điều kiện này giúp bạn biết khi nào nên xin kê biên, khi nào nên chọn biện pháp nhẹ hơn.
"Tài sản đang tranh chấp" nghĩa là gì và vì sao điều này quan trọng
Tài sản đang tranh chấp là chính tài sản mà các bên đang giành quyền với nhau trong vụ án: chiếc xe hai người cùng góp tiền mua nay mỗi người nhận là của mình, lô hàng mà bên bán đòi lại vì bên mua chưa trả đủ tiền, máy móc của cơ sở sản xuất mà hai người góp vốn tranh chấp, tài sản chung của vợ chồng khi chia.
Trong vụ đòi nợ thuần tuý, căn nhà hay chiếc xe của người vay không phải tài sản đang tranh chấp; nó chỉ là nguồn để trả nợ. Với tình huống đó, biện pháp hợp với luật hơn là phong toả tài sản của người có nghĩa vụ hoặc phong toả tài khoản, chứ không phải kê biên tài sản đang tranh chấp. Nhầm lẫn này rất phổ biến và là lý do một số đơn xin kê biên không được chấp nhận ngay từ đầu.
Vì thế, trước khi viết chữ "kê biên" vào đơn, nên tự hỏi: tài sản này có nằm trong yêu cầu khởi kiện của mình không, có phải thứ mà bản án sẽ tuyên thuộc về ai không. Nếu câu trả lời là có, kê biên là một lựa chọn đáng cân nhắc. Nếu không, hãy nhìn sang nhóm biện pháp phong toả.
Hành vi tẩu tán, huỷ hoại: toà thường cần thấy gì
Luật dùng chữ "có căn cứ cho thấy", nghĩa là bạn phải đưa ra được dấu hiệu cụ thể, không phải suy đoán. Các loại căn cứ hay được dùng:
- Tài sản bị di chuyển khỏi nơi thường để, ví dụ xe tranh chấp bị đưa về quê, gửi ở nhà người khác, hoặc hàng hoá bị chuyển ra kho mới không ai biết.
- Tin rao bán, rao cho thuê, lời chào mua bán qua mạng xã hội liên quan tới chính tài sản đó; nên chụp lại kèm thời điểm và nơi đăng.
- Lời người làm chứng như hàng xóm, người làm thuê, người được rủ mua lại tài sản.
- Dấu hiệu tháo dỡ, đập phá, thay linh kiện làm giảm giá trị, như tháo động cơ khỏi máy, gỡ thiết bị khỏi nhà xưởng.
- Tin nhắn, ghi âm hợp pháp trong đó bên kia nói sẽ bán, đem đi, hoặc "không để lại cho ai".
Một căn cứ đơn lẻ có thể chưa đủ, nhiều căn cứ khớp nhau thì sức thuyết phục cao hơn. Ghi lại đầy đủ ngày giờ, người chứng kiến; chụp ảnh không chỉnh sửa.
Kê biên khác gì cấm chuyển dịch và cấm thay đổi hiện trạng
Ba biện pháp này cùng nhắm vào tài sản đang tranh chấp nhưng mức can thiệp khác nhau. Chọn mức vừa đủ giúp đơn thuyết phục hơn và giảm rủi ro bồi thường nếu sau này bị coi là áp dụng không đúng.
| Biện pháp | Ngăn điều gì | Tài sản còn ở đâu | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Kê biên | Tẩu tán, huỷ hoại | Có thể bị thu giữ hoặc giao người quản lý theo biên bản | Tài sản động sản dễ mang đi, dễ bán, dễ phá |
| Cấm chuyển dịch quyền về tài sản | Bán, tặng, thế chấp, sang tên | Vẫn ở chỗ người đang giữ, chỉ không được chuyển quyền | Nhà đất, xe có đăng ký, phần vốn góp |
| Cấm thay đổi hiện trạng | Tháo dỡ, xây thêm, lắp ghép | Vẫn ở chỗ người đang giữ, giữ nguyên trạng | Nhà, công trình, đất đang tranh chấp ranh giới |
Với nhà đất, cấm chuyển dịch và cấm thay đổi hiện trạng thường đủ dùng; kê biên hay được nhắc tới hơn với xe, máy móc, hàng hoá, tài sản dễ di chuyển.
Kê biên diễn ra thế nào sau khi toà ra quyết định
Trình tự dưới đây mô tả khung chung để bạn hình dung, chi tiết thực hiện theo pháp luật thi hành án dân sự và cách làm của từng nơi:
- Toà ra quyết định áp dụng biện pháp kê biên, gửi cho các đương sự và cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.
- Cơ quan thi hành án tổ chức thi hành quyết định; quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời có hiệu lực thi hành ngay.
- Người thi hành tới nơi có tài sản, lập biên bản mô tả tình trạng tài sản: số lượng, chủng loại, đặc điểm, tình trạng hư hỏng nếu có.
- Tài sản được thu giữ để bảo quản, hoặc được giao cho một bên đương sự hay người thứ ba quản lý theo biên bản, có ghi trách nhiệm bảo quản.
- Các bên ký biên bản; ai không đồng ý nội dung có thể ghi ý kiến vào biên bản.
Từ lúc kê biên, người được giao quản lý không được bán, cho thuê, thay đổi tài sản trái với biên bản. Làm trái có thể phải chịu trách nhiệm theo pháp luật.
Chi phí, bảo đảm và trách nhiệm của người yêu cầu
Biện pháp bảo đảm. Kê biên thuộc nhóm biện pháp mà người yêu cầu thường phải thực hiện biện pháp bảo đảm theo mức toà ấn định, tương xứng với tổn thất, thiệt hại có thể phát sinh nếu biện pháp bị áp dụng không đúng. Khoản bảo đảm giữ tại tài khoản phong toả ở ngân hàng theo hướng dẫn của toà.
Chi phí bảo quản. Thu giữ một chiếc xe hay một lô hàng phát sinh chi phí vận chuyển, trông giữ. Ai chịu khoản này được xác định theo quy định thi hành án và kết quả vụ án; nên hỏi rõ cơ quan thi hành án ngay từ đầu.
Rủi ro bồi thường. Nếu sau này xác định kê biên không đúng do lỗi người yêu cầu, ví dụ tài sản hoá ra không phải đối tượng tranh chấp, người yêu cầu có thể phải bồi thường thiệt hại cho người bị kê biên hoặc người thứ ba.
Giá trị tài sản thay đổi theo thời gian. Hàng hoá có hạn dùng, nông sản, máy móc để lâu không chạy đều giảm giá trị. Với loại này, nên trao đổi với toà về biện pháp phù hợp hơn, như cho thu hoạch, cho bán và giữ lại tiền.
Ví dụ giả định: hai người góp vốn mua máy, một người chở máy đi
Anh Quang và anh Thịnh ở Thái Nguyên góp tiền mua chung một máy xúc để cho thuê, hợp đồng góp vốn ghi rõ tỷ lệ. Sau mâu thuẫn, anh Thịnh khởi kiện đòi chia tài sản chung và yêu cầu được nhận máy, thối lại tiền cho anh Quang. Trong lúc toà đang giải quyết, anh Thịnh được người quen báo máy đã bị chở sang một bãi ở tỉnh khác, và có người tới xem để hỏi mua.
Ở đây máy xúc chính là tài sản đang tranh chấp, có dấu hiệu di chuyển và rao bán. Anh Thịnh gom ảnh chụp bãi xe, lời người được chào mua, hợp đồng góp vốn, và làm đơn xin kê biên máy. Nếu toà chấp nhận, anh phải thực hiện biện pháp bảo đảm theo mức ấn định. Máy có thể được giao cho một người quản lý theo biên bản, kèm ghi chú không được khai thác hoặc chỉ được khai thác trong phạm vi toà cho phép, tuỳ cách giải quyết.
Nếu anh Thịnh chỉ lo "biết đâu anh Quang bán", không có dấu hiệu gì cụ thể, một biện pháp nhẹ hơn hoặc chưa xin gì có thể là lựa chọn hợp lý hơn.
Kê biên trong tranh chấp tài sản chung vợ chồng và tài sản góp vốn
Hai nhóm tranh chấp hay dẫn tới yêu cầu kê biên là chia tài sản chung của vợ chồng và tranh chấp giữa những người góp vốn làm ăn chung không thành lập doanh nghiệp. Điểm chung: tài sản thường đang nằm trong tay một bên, bên kia khó kiểm soát.
Với tài sản chung vợ chồng, những thứ dễ bị mang đi như xe máy, ô tô, vàng, hàng hoá của cửa hàng chung là đối tượng hay được nhắc tới. Nếu một bên đang bán dần hàng tồn kho của cửa hàng chung và giữ tiền riêng, bên kia có thể cân nhắc yêu cầu kê biên phần hàng còn lại, hoặc đề nghị biện pháp cho bán và giữ lại tiền để tránh hàng hư hỏng. Nhà đất chung thì thường chọn cấm chuyển dịch hơn là kê biên.
Với tài sản góp vốn, hợp đồng góp vốn, sổ sách ghi chép thu chi, chứng từ mua tài sản là chứng cứ quan trọng để chứng minh tài sản thuộc diện tranh chấp. Thiếu những giấy tờ này, toà khó xác định tài sản nào là đối tượng tranh chấp, và đơn xin kê biên dễ bị coi là thiếu căn cứ. Nếu tài sản đứng tên một doanh nghiệp, tình huống khác hẳn: tranh chấp lúc đó có thể là tranh chấp giữa thành viên với công ty, cần xem lại tư cách đương sự trước khi xin bất kỳ biện pháp nào.
Bên bị kê biên có thể làm gì
Người có tài sản bị kê biên có quyền khiếu nại quyết định áp dụng trong thời hạn ngắn luật định kể từ khi nhận quyết định. Khiếu nại được chánh án toà đang giải quyết vụ án xem xét, hoặc hội đồng xét xử nếu đang ở phiên toà. Việc khiếu nại không làm tạm dừng việc thi hành quyết định.
Ngoài khiếu nại, bên bị kê biên có thể đề nghị huỷ bỏ khi căn cứ áp dụng không còn, hoặc khi họ nộp tài sản, có người khác bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Nếu cho rằng kê biên sai và gây thiệt hại, họ có thể yêu cầu người yêu cầu áp dụng bồi thường theo quy định.
Một tình huống hay gặp là người thứ ba, ví dụ người đã mua lại chiếc xe trước khi có quyết định, đứng ra nói tài sản là của mình. Khi đó họ cần trình bày với toà, kèm giấy tờ giao dịch, để toà xem xét tư cách tham gia tố tụng và tính đúng đắn của biện pháp.
Câu hỏi thường gặp
Kê biên tài sản đang tranh chấp và kê biên tài sản để thi hành án khác nhau thế nào?
Kê biên tài sản đang tranh chấp là biện pháp khẩn cấp tạm thời do toà quyết định trong lúc vụ án chưa xử xong, nhằm giữ tài sản khỏi bị tẩu tán, huỷ hoại. Kê biên để thi hành án là biện pháp cưỡng chế của cơ quan thi hành án sau khi đã có bản án, quyết định có hiệu lực, nhằm xử lý tài sản để thi hành nghĩa vụ.
Nhà đất đang tranh chấp có bị kê biên không hay chỉ bị cấm chuyển dịch?
Luật không cấm kê biên nhà đất đang tranh chấp nếu có căn cứ về hành vi tẩu tán, huỷ hoại. Tuy vậy với bất động sản, vì không thể mang đi, cấm chuyển dịch quyền về tài sản và cấm thay đổi hiện trạng thường đã đủ giữ quyền lợi và ít gây xáo trộn hơn. Toà xem xét theo từng vụ.
Tài sản bị kê biên giao cho mình quản lý thì có được dùng không?
Việc có được dùng hay không phụ thuộc nội dung biên bản và quyết định của toà. Nguyên tắc chung là không được bán, cho thuê, thay đổi làm giảm giá trị tài sản. Nếu cần khai thác để tránh hư hỏng, ví dụ máy cần chạy định kỳ, nên đề nghị toà ghi rõ phạm vi được phép.
Người thuê nhà trên tài sản bị kê biên có bị đuổi đi không?
Kê biên tài sản đang tranh chấp không tự động chấm dứt hợp đồng thuê hợp pháp đã có từ trước. Quyền lợi của người thuê được xem xét theo hợp đồng và theo quyết định của toà. Người thuê nên trình bày với toà nếu thấy quyền lợi của mình bị ảnh hưởng để được xem xét tư cách tham gia tố tụng.
Có thể xin kê biên tài sản đang ở tỉnh khác với toà đang giải quyết vụ án không?
Có thể. Toà đang giải quyết vụ án ra quyết định, việc thi hành quyết định do cơ quan thi hành án có thẩm quyền theo quy định thực hiện, kể cả khi tài sản ở nơi khác. Bạn nên cung cấp địa chỉ nơi có tài sản thật chính xác để việc thi hành không bị chậm.
Khi vụ án kết thúc thì tài sản kê biên được xử lý ra sao?
Khi có bản án, quyết định có hiệu lực, tài sản được xử lý theo nội dung bản án: giao cho bên được tuyên có quyền, hoặc tiếp tục được dùng để thi hành án theo yêu cầu. Nếu vụ án bị đình chỉ, biện pháp kê biên thường bị huỷ bỏ và tài sản trả lại cho người có quyền.