Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người không kiện và không bị kiện, nhưng kết quả vụ án chạm tới quyền lợi hoặc nghĩa vụ của họ; họ được đưa vào vụ án để toà giải quyết một lần cho trọn và để họ có cơ hội tự bảo vệ. Nếu chỉ muốn giữ quyền lợi trước yêu cầu của hai bên, họ tham gia đứng về một phía. Nếu có đòi hỏi riêng với nguyên đơn hoặc bị đơn, họ có thể đưa ra yêu cầu độc lập và khi đó được đối xử như một nguyên đơn với yêu cầu ấy.
Nhiều người nhận giấy toà ghi vai này thì bối rối: mình đâu có tranh chấp với ai. Bài này giải thích vì sao bạn có tên trong vụ án, nên làm gì trong vài tuần đầu, khi nào yêu cầu độc lập là cần thiết, và hệ quả nếu đứng ngoài cuộc.
Vì sao bạn có tên trong vụ án người khác
Toà không thể ra bản án buộc giao một căn nhà mà không hỏi người đang ở trong đó, cũng không thể chia một khoản tiền gửi mà bỏ qua người cùng đứng tên. Nếu kết quả vụ án có thể làm bạn mất quyền lợi hoặc phải gánh một nghĩa vụ, luật đòi hỏi bạn được tham gia. Bỏ sót người liên quan là căn cứ để bản án bị huỷ khi xét lại, nên toà thường thận trọng đưa vào ngay từ giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Có ba con đường đưa bạn vào vụ án. Một là bạn tự biết có vụ kiện và làm đơn đề nghị tham gia. Hai là nguyên đơn hoặc bị đơn đề nghị toà đưa bạn vào, thường vì họ cần bạn có mặt để kết quả thi hành được. Ba là thẩm phán tự thấy cần và ra văn bản đưa bạn vào. Dù theo đường nào, văn bản của toà sẽ ghi rõ tư cách của bạn và thường kèm bản sao đơn khởi kiện hoặc thông báo về nội dung tranh chấp.
Các tình huống điển hình: ngân hàng nhận thế chấp căn nhà mà hai bên đang tranh chấp mua bán; người thuê nhà đang ở căn nhà bị đòi; vợ hoặc chồng của người vay khi khoản vay có thể là nợ chung; các đồng thừa kế khi một người kiện chia di sản; người đã mua lại tài sản từ bị đơn trước khi có tranh chấp.
Tham gia đứng về một phía: quyền và hệ quả
Đứng về phía nguyên đơn hoặc chỉ có quyền lợi. Khi lợi ích của bạn gắn với yêu cầu của nguyên đơn, ví dụ bạn là đồng chủ nợ cùng nguyên đơn, bạn có quyền, nghĩa vụ như nguyên đơn trong phạm vi đó: trình bày, đưa tài liệu, tranh luận.
Đứng về phía bị đơn hoặc chỉ có nghĩa vụ. Khi kết quả có thể buộc bạn làm gì đó, ví dụ giao lại tài sản hoặc cùng trả nợ, bạn có quyền, nghĩa vụ như bị đơn, kể cả quyền phản đối yêu cầu và đưa tài liệu chứng minh.
Bản án có thể nêu tên bạn. Đây là điểm nhiều người không lường trước. Nếu toà xác định bạn có nghĩa vụ, bản án có thể buộc bạn thực hiện nghĩa vụ đó, và bản án có hiệu lực thì cơ quan thi hành án có thể cưỡng chế.
Vắng mặt không làm bạn thoát khỏi kết quả. Toà có thể xét xử vắng mặt người liên quan trong những trường hợp luật cho phép. Không đến chỉ khiến quan điểm của bạn không được ghi nhận.
Bạn cũng có quyền kháng cáo. Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có quyền kháng cáo phần bản án liên quan đến mình, trong thời hạn luật định. Chi tiết thủ tục kháng cáo thuộc site chuyên về kháng cáo.
Yêu cầu độc lập là gì và khi nào nên đưa ra
Yêu cầu độc lập là yêu cầu riêng của người liên quan đối với nguyên đơn, bị đơn hoặc cả hai, gắn với vụ án đang giải quyết. Ví dụ giả định: chị Mai kiện anh Tâm đòi chia căn nhà là di sản của cha mẹ. Người em út đang ở nhà được đưa vào làm người liên quan. Nếu người em cho rằng mình đã bỏ tiền sửa nhà và muốn được thanh toán khoản công sức đó khi chia, thì đó là một yêu cầu riêng; muốn toà xét, người em cần đưa ra yêu cầu độc lập. Nếu không, toà chỉ xét yêu cầu của chị Mai và ý kiến phản đối của anh Tâm.
Luật đặt điều kiện để yêu cầu độc lập được giải quyết chung trong vụ án: việc giải quyết vụ án có liên quan tới quyền lợi, nghĩa vụ của người đưa yêu cầu; yêu cầu đó có liên quan tới vụ án đang giải quyết; và giải quyết chung giúp vụ án được giải quyết chính xác, nhanh hơn. Yêu cầu không đáp ứng thì toà có thể không nhận giải quyết trong vụ này, người đưa yêu cầu vẫn có quyền khởi kiện thành vụ án riêng.
Nguyên lý quan trọng: toà chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu. Người liên quan không đưa yêu cầu độc lập thì không thể trông chờ toà tự chia phần cho mình hoặc tự tính khoản tiền mình đã bỏ ra.
Đưa yêu cầu độc lập theo trình tự
Thủ tục đưa yêu cầu độc lập về cơ bản giống thủ tục khởi kiện của nguyên đơn. Các bước thường như sau:
- Xác định rõ mình đòi gì và đòi ai. Ghi cụ thể: yêu cầu nguyên đơn hay bị đơn trả khoản nào, giao tài sản gì, công nhận quyền gì.
- Làm đơn yêu cầu độc lập với các nội dung như một đơn khởi kiện: thông tin người yêu cầu, người bị yêu cầu, nội dung, căn cứ, tài liệu kèm theo. Không cần tìm "mẫu chuẩn"; quan trọng là đủ ý và rõ ràng.
- Kèm tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu và sao gửi cho các đương sự khác theo hướng dẫn của toà.
- Nộp đúng thời điểm. Yêu cầu độc lập phải đưa ra trước khi toà mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Nộp sau mốc này, yêu cầu thường không được giải quyết trong cùng vụ án.
- Nộp tạm ứng án phí cho yêu cầu độc lập khi toà thông báo, trừ trường hợp được miễn hoặc không phải nộp. Không nộp đúng hạn thì yêu cầu có thể không được xem xét.
Sau khi toà thụ lý yêu cầu độc lập, bạn có quyền như nguyên đơn đối với yêu cầu đó: được thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu, và nếu rút thì toà đình chỉ phần đó.
Nên tham gia kiểu nào: so ba lựa chọn
Ba lựa chọn dưới đây là những gì người liên quan thường cân nhắc khi nhận giấy của toà.
| Lựa chọn | Phù hợp khi | Điều cần lường trước |
|---|---|---|
| Tham gia, trình bày ý kiến, không có yêu cầu riêng | Bạn chỉ cần bảo vệ quyền lợi đang có, ví dụ người thuê nhà muốn hợp đồng thuê được tôn trọng | Toà không xét những đòi hỏi bạn chưa đưa thành yêu cầu |
| Đưa yêu cầu độc lập | Bạn có đòi hỏi riêng gắn chặt với vụ án, như đòi hoàn tiền đã góp, đòi chia phần | Phải đúng mốc thời gian, nộp tạm ứng án phí, chứng minh yêu cầu |
| Không tham gia | Hầu như không có trường hợp nào thực sự có lợi | Toà vẫn có thể xét xử vắng mặt; bản án vẫn ràng buộc bạn |
Cân nhắc giữa lựa chọn thứ nhất và thứ hai nên làm sớm, vì mốc đưa yêu cầu độc lập tới nhanh hơn nhiều người nghĩ. Nếu tài sản liên quan có giá trị lớn hoặc quan hệ phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xác định đòi hỏi của mình nên đi theo hướng nào.
Hai tuần đầu sau khi nhận giấy của toà: việc nên làm
Thời gian đầu quyết định bạn có kịp dùng quyền hay không. Danh sách dưới đây sắp theo thứ tự ưu tiên:
- Đọc kỹ văn bản toà gửi: số thụ lý, tên thẩm phán, nội dung yêu cầu của nguyên đơn, tư cách của bạn và thời hạn toà đề nghị trình bày ý kiến.
- Xin sao chụp đơn khởi kiện và tài liệu đã có nếu văn bản gửi bạn chưa kèm, để hiểu tranh chấp chạm tới mình ở điểm nào.
- Viết văn bản trình bày ý kiến: bạn liên quan thế nào, bạn đồng ý hay phản đối yêu cầu nào của các bên, bạn đang nắm giấy tờ gì.
- Quyết định có đưa yêu cầu độc lập không, trước khi toà mở phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải.
- Báo toà địa chỉ, cách liên lạc chính xác và người đại diện nếu bạn uỷ quyền cho ai đó tham gia thay.
Làm xong năm việc này, bạn đã ở thế chủ động: toà có ý kiến của bạn trong hồ sơ và mọi đòi hỏi riêng đã được đặt đúng chỗ.
Sai lầm hay gặp ở người liên quan
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ "chuyện của họ, không phải của mình" và bỏ giấy triệu tập. Đến khi bản án tuyên buộc giao nhà hoặc xác định khoản nợ là nợ chung, việc phản đối trở nên khó hơn nhiều so với lúc trình bày trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Sai lầm thứ hai là trình bày đòi hỏi bằng lời tại phiên hoà giải mà không làm đơn yêu cầu độc lập. Biên bản có thể ghi ý kiến của bạn, nhưng ý kiến không phải là yêu cầu được toà xét và tuyên trong bản án.
Sai lầm thứ ba là đứng về phía một bên vì quan hệ tình cảm mà không xem lợi ích thật của mình. Người em ở nhà cha mẹ có thể thương anh hơn chị, nhưng khoản công sức sửa nhà là quyền lợi riêng của người em. Cuối cùng, nhiều người nhầm vai này với người làm chứng; người làm chứng chỉ kể sự việc, còn người liên quan thì có thể bị bản án buộc làm hoặc được hưởng gì đó. Nhầm vai dẫn tới chuẩn bị sai: đến toà chỉ để kể chuyện trong khi lẽ ra phải mang theo giấy tờ chứng minh quyền lợi của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có bắt buộc phải đến toà không?
Bạn có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập như mọi đương sự. Nếu không thể đến, có thể uỷ quyền cho người khác tham gia hoặc gửi văn bản trình bày và đề nghị giải quyết vắng mặt. Không đến và không trình bày gì thì toà vẫn có thể xét xử vắng mặt bạn.
Có thể từ chối làm người liên quan không?
Không thể từ chối chỉ vì không muốn. Tư cách do toà xác định dựa trên quan hệ thực tế với tranh chấp. Nếu cho rằng mình không liên quan, bạn gửi văn bản nêu lý do và tài liệu để toà xem xét lại tư cách.
Yêu cầu độc lập khác yêu cầu phản tố thế nào?
Yêu cầu phản tố là của bị đơn đối với nguyên đơn hoặc người liên quan có yêu cầu độc lập. Yêu cầu độc lập là của người liên quan đối với nguyên đơn hoặc bị đơn. Cả hai đều phải đưa ra trước phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải.
Quá mốc mới biết mình có quyền lợi thì làm sao?
Yêu cầu đưa ra sau mốc thường không được giải quyết trong vụ án đang xét, nhưng bạn vẫn có quyền khởi kiện thành vụ án khác, nếu còn thời hiệu. Trong vụ đang xét, bạn vẫn được trình bày ý kiến để bảo vệ quyền lợi hiện có.
Người liên quan có phải chịu án phí không?
Nếu có yêu cầu độc lập, bạn nộp tạm ứng án phí và chịu án phí theo kết quả giải quyết yêu cầu đó. Nếu bản án xác định bạn có nghĩa vụ tài sản, bạn có thể phải chịu một phần án phí tương ứng. Nguyên tắc cụ thể nằm ở văn bản về án phí, lệ phí hiện hành.
Ngân hàng nhận thế chấp có được xử lý tài sản khi vụ án chưa xong không?
Việc này tuỳ hợp đồng thế chấp, tình trạng tài sản và có biện pháp khẩn cấp tạm thời nào đang áp dụng không. Trong vụ án, ngân hàng thường có tư cách người liên quan và có thể đưa yêu cầu độc lập về khoản nợ. Tình huống cụ thể nên hỏi luật sư.