Người không biết chữ, người khiếm thị, người không thể tự làm đơn hoặc không thể tự ký vẫn có quyền khởi kiện như mọi người. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, họ có thể nhờ người khác làm hộ đơn, và đơn phải có người làm chứng có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự; người làm chứng ký xác nhận vào đơn trước mặt người khởi kiện. Người khởi kiện ký hoặc điểm chỉ nếu làm được.
Quy định này nhằm bảo đảm đơn đúng là ý của người khởi kiện, không phải của người viết hộ. Trong thực tế, người cần đến nó thường là ông bà cao tuổi ở nông thôn, người khiếm thị, người bị bệnh không cầm bút được, đôi khi là người dân tộc thiểu số không thạo tiếng Việt. Bài này đi qua từng vai trò, những chỗ dễ sai, và các hỗ trợ khác mà nhóm người này có thể nhận được trong suốt vụ án.
Ba vai trò quanh một lá đơn viết hộ
Người khởi kiện. Là người có quyền lợi bị xâm phạm, quyết định có kiện hay không, kiện ai, đòi gì. Người viết hộ chỉ chuyển ý của họ thành chữ. Nếu người khởi kiện không còn đủ năng lực hành vi để tự quyết, đó là trường hợp khác: người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ khởi kiện thay, không phải viết hộ.
Người làm hộ đơn. Có thể là người thân, hàng xóm, cán bộ trợ giúp pháp lý, luật sư. Luật không bắt người này phải có trình độ chuyên môn; điều cần là viết trung thực, đọc lại cho người khởi kiện nghe và sửa theo ý họ.
Người làm chứng. Phải có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự, nghĩa là người đã thành niên và không bị hạn chế, mất năng lực. Người làm chứng ký xác nhận vào đơn trước mặt người khởi kiện. Nên chọn người không có quyền lợi trong vụ việc, để lời xác nhận khách quan, khó bị bên kia phản bác.
Có thể là một người hay phải nhiều người? Để chắc chắn, nên tách người viết hộ và người làm chứng thành hai người khác nhau. Cách làm này khiến việc xác nhận đơn đúng ý người khởi kiện thuyết phục hơn nhiều so với một người vừa viết vừa tự làm chứng cho chính mình.
Trình tự làm đơn viết hộ cho chắc
Mỗi bước dưới đây đều nhằm một mục tiêu: sau này không ai nghi ngờ được rằng đơn là ý của người khởi kiện. Trình tự gợi ý:
- Người viết hộ ngồi nghe người khởi kiện kể lại sự việc, hỏi rõ mốc thời gian, số tiền, tên và nơi ở của bị đơn, và người khởi kiện muốn toà giải quyết điều gì.
- Gom giấy tờ người khởi kiện đang có; với người không biết chữ, cần đọc to nội dung từng giấy để họ xác nhận đó là giấy gì.
- Viết đơn theo mẫu hiện hành; ở phần người khởi kiện ghi đúng thông tin của người khởi kiện, không ghi tên người viết hộ vào chỗ đó.
- Đọc lại toàn bộ đơn cho người khởi kiện nghe, chậm rãi, có người làm chứng ngồi cùng; sửa ngay những chỗ người khởi kiện thấy chưa đúng.
- Người khởi kiện ký hoặc điểm chỉ vào đơn; người làm chứng ký xác nhận ngay sau đó, trước mặt người khởi kiện.
- Ghi rõ trong đơn hoặc văn bản kèm theo ai là người viết hộ, ai làm chứng, kèm thông tin nhân thân của người làm chứng.
Điểm chỉ thường bằng ngón trỏ, rõ vân tay; nên ghi bên cạnh là ngón nào của bàn tay nào. Nếu người khởi kiện khiếm thị nhưng biết ký, họ vẫn có thể ký, người làm chứng xác nhận việc đơn đã được đọc lại đầy đủ.
Những chỗ dễ sai khi viết hộ
Sai phổ biến nhất là người viết hộ đưa ý mình vào. Con cháu viết hộ ông bà thường viết theo cách mình hiểu sự việc, thêm yêu cầu mà ông bà không nói, hoặc bớt đi điều ông bà muốn. Khi ra toà, người khởi kiện trình bày khác với đơn, làm toà phải hỏi lại và bên kia có cớ nghi ngờ. Người viết hộ nên ghi đúng lời người khởi kiện, chỉ sắp xếp lại cho mạch lạc.
Sai thứ hai là xung đột lợi ích. Người viết hộ hoặc người làm chứng là người có quyền lợi trong vụ việc — ví dụ con trai viết hộ mẹ đơn đòi lại mảnh đất mà chính con trai đang muốn được chia — sẽ khiến đơn dễ bị phản bác là không phải ý người khởi kiện. Không phải là cấm, nhưng nên tránh khi có lựa chọn khác.
Sai thứ ba là bỏ qua bước đọc lại. Đơn viết xong đưa ký luôn vì người khởi kiện tin con cháu. Về sau nếu có tranh cãi, không còn gì chứng minh người khởi kiện đã biết đơn viết gì. Việc đọc lại trước mặt người làm chứng tốn mười lăm phút, nhưng là phần quan trọng nhất của cả quy trình.
Ví dụ giả định: bà Hà ở Lào Cai không biết chữ, muốn kiện đòi khoản tiền bán trâu người mua còn nợ. Cháu gái viết hộ, một người hàng xóm không liên quan làm chứng. Khi đọc lại, bà phát hiện cháu ghi số tiền theo giá mà cháu nghĩ là đúng chứ không theo giá bà và người mua đã thoả thuận. Chỗ đó được sửa trước khi bà điểm chỉ — đúng là lý do của bước đọc lại.
Sau khi nộp đơn: lời trình bày, biên bản và chữ ký ở các bước tiếp theo
Lá đơn viết hộ chỉ là văn bản đầu tiên. Trong suốt vụ án, người khởi kiện còn phải trình bày ý kiến, ký biên bản lấy lời khai, biên bản phiên họp, biên bản hoà giải. Mỗi lần như vậy, người không biết chữ cần được đọc lại nội dung biên bản trước khi điểm chỉ. Đây là quyền của đương sự: biên bản ghi lời bạn phải đúng lời bạn, và bạn có quyền yêu cầu sửa chỗ ghi sai trước khi xác nhận.
Khi làm việc với toà, người khởi kiện có thể đề nghị cán bộ toà đọc to biên bản. Nếu có người thân đi cùng với tư cách người đại diện theo uỷ quyền, người đó cũng đọc và nhắc lại những điểm chính. Đừng điểm chỉ vào một văn bản mà mình không biết nội dung chỉ vì ngại hỏi; một biên bản hoà giải ghi sai số tiền có thể trở thành căn cứ cho quyết định công nhận thoả thuận.
Người khởi kiện cũng nên có một bản ghi nhớ đơn giản do người thân lập, ghi các mốc chính của vụ việc, số tiền, tên bị đơn, để mang theo mỗi lần làm việc. Người cao tuổi dễ bị hỏi dồn và quên chi tiết; bản ghi nhớ giúp họ bình tĩnh trả lời nhất quán với đơn.
Nếu người khởi kiện ở xa toà, việc đi lại nhiều lần là gánh nặng thật. Một số việc có thể giao cho người đại diện theo uỷ quyền làm thay, như nộp tài liệu, nhận thông báo, xem hồ sơ. Những việc cần chính người khởi kiện trình bày thì nên hỏi trước toà để sắp xếp một lần đi cho đủ việc.
Hỗ trợ khác trong suốt vụ án
Lá đơn chỉ là bước đầu. Người không biết chữ, người khuyết tật, người cao tuổi còn cần hỗ trợ ở các bước sau. Một số nguồn hỗ trợ:
| Nhu cầu | Nguồn hỗ trợ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hiểu thông báo, giấy triệu tập của toà | Người thân đọc giúp; người đại diện theo uỷ quyền nhận thay | Nên chọn một người thường xuyên ở gần người khởi kiện |
| Tư vấn, đại diện, bảo vệ quyền lợi | Trợ giúp pháp lý của Nhà nước với người thuộc diện được trợ giúp; luật sư | Diện được trợ giúp do luật quy định; hỏi Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh |
| Không thạo tiếng Việt | Người phiên dịch trong tố tụng | Đương sự có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình |
| Khó đi lại | Uỷ quyền cho người khác tham gia một số việc; đề nghị toà tạo điều kiện | Một số việc vẫn cần chính người khởi kiện trình bày |
| Ký các văn bản sau này | Tiếp tục cách điểm chỉ có người làm chứng | Áp dụng cho văn bản trình bày, đơn bổ sung |
Trợ giúp pháp lý của Nhà nước dành cho một số nhóm người theo luật, như người có công với cách mạng, người thuộc hộ nghèo, người khuyết tật có khó khăn về tài chính, người cao tuổi có khó khăn về tài chính và một số nhóm khác; người khởi kiện thuộc diện này được hỗ trợ mà không phải trả tiền cho người trợ giúp. Danh sách và điều kiện cụ thể nên hỏi trực tiếp Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước.
Khi người cần kiện không còn tự quyết được
Viết hộ chỉ dùng cho người còn tự quyết định được nhưng không đọc, viết hoặc ký được. Một số tình huống khác đi theo đường khác, cần phân biệt từ đầu:
- Người mất năng lực hành vi dân sự theo quyết định của toà: người giám hộ, người đại diện theo pháp luật khởi kiện thay.
- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi đã được toà tuyên bố: người giám hộ trong phạm vi toà xác định.
- Người chưa thành niên: cha mẹ hoặc người giám hộ đại diện khởi kiện.
- Người bị bệnh nặng, nằm viện, không đi lại được nhưng vẫn minh mẫn: vẫn tự khởi kiện, có thể viết hộ và uỷ quyền cho người khác theo dõi vụ việc.
- Người cao tuổi minh mẫn nhưng hay quên: vẫn là người khởi kiện; con cháu nên tham gia với tư cách người đại diện theo uỷ quyền để theo sát thời hạn, thông báo.
Nhầm giữa "viết hộ" và "đại diện" là nguồn gốc nhiều đơn bị trả lại: con viết đơn rồi tự đứng tên người khởi kiện thay cha mẹ còn minh mẫn, trong khi không có văn bản uỷ quyền. Ai có quyền lợi, người đó đứng tên; người khác chỉ giúp hoặc đại diện khi có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng ký đơn hộ có cần đi công chứng không?
Luật yêu cầu người làm chứng có đủ năng lực hành vi tố tụng dân sự và ký xác nhận trước mặt người khởi kiện; không đặt yêu cầu công chứng chữ ký đó cho đơn khởi kiện. Bạn nên ghi đủ họ tên, năm sinh, nơi cư trú, giấy tờ tuỳ thân của người làm chứng.
Người viết hộ đơn có phải ra toà không?
Không bắt buộc. Người viết hộ chỉ giúp làm đơn; họ chỉ tham gia tố tụng nếu được uỷ quyền làm người đại diện, hoặc nếu toà cần họ làm chứng về việc lập đơn.
Người khiếm thị có cần người làm chứng nếu tự ký được không?
Nếu người khiếm thị không tự đọc được đơn, việc có người làm chứng xác nhận đơn đã được đọc lại đầy đủ là cách an toàn, ngay cả khi họ ký được. Nhiều người khiếm thị dùng phần mềm đọc màn hình và có thể tự kiểm tra bản điện tử; khi đó tình hình gần với người bình thường hơn.
Người không biết chữ nhận giấy tờ của toà thì làm sao biết nội dung?
Nhờ người tin cậy đọc giúp, hoặc uỷ quyền cho người đại diện nhận và theo dõi. Nếu có thắc mắc, có thể tới toà hỏi trực tiếp cán bộ thụ lý; đương sự không biết chữ vẫn có quyền được giải thích nội dung văn bản tố tụng liên quan tới mình.
Người dân tộc thiểu số không thạo tiếng Việt có được dùng tiếng mẹ đẻ ở toà không?
Có. Đương sự có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, khi đó có người phiên dịch. Đơn khởi kiện vẫn nộp bằng tiếng Việt; người viết hộ cần dịch và đọc lại cho người khởi kiện bằng ngôn ngữ họ hiểu trước khi họ ký hoặc điểm chỉ.
Con cháu có tự đứng tên khởi kiện thay ông bà được không?
Không, nếu ông bà còn minh mẫn và tự có quyền lợi bị xâm phạm. Con cháu có thể viết hộ đơn hoặc làm người đại diện theo uỷ quyền, nhưng người khởi kiện vẫn là ông bà. Đứng tên thay mà không có căn cứ là lý do phổ biến khiến đơn bị trả lại.