Đương sự trong vụ án dân sự có hai nhóm việc: quyền (được giữ, thay đổi hoặc rút yêu cầu, được biết và sao chụp tài liệu, được đề nghị toà thu thập chứng cứ, được tự thoả thuận, được tranh luận và kháng cáo) và nghĩa vụ (cung cấp chứng cứ chứng minh yêu cầu của mình, có mặt khi được triệu tập, nộp tạm ứng án phí và chi phí theo luật, chấp hành bản án có hiệu lực). Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê những quyền, nghĩa vụ này cho mọi đương sự, rồi bổ sung quyền riêng cho nguyên đơn, bị đơn và người liên quan.
Đọc danh sách trong luật dễ thấy mênh mông. Bài này sắp lại theo trình tự một vụ án thật, để bạn biết ở giai đoạn nào nên dùng quyền nào, nghĩa vụ nào đang tới hạn, và bỏ qua thì chuyện gì xảy ra.
Nguyên tắc đứng sau mọi quyền: đương sự tự quyết
Tố tụng dân sự xây trên nguyên tắc quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự. Toà chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu mà đương sự đưa ra; toà không tự đặt thêm yêu cầu cho ai. Nguyên đơn đòi một khoản nợ thì toà xét khoản nợ đó, không tự xét thêm tiền lãi nếu nguyên đơn không yêu cầu. Đương sự cũng được tự thoả thuận với nhau bất cứ lúc nào, miễn thoả thuận không trái luật và đạo đức xã hội.
Nguyên tắc thứ hai là bình đẳng. Nguyên đơn, bị đơn, người liên quan, dù là cá nhân hay doanh nghiệp lớn, đều có quyền ngang nhau trong việc trình bày, đưa tài liệu, tranh luận. Toà phải tạo điều kiện như nhau cho các bên.
Nguyên tắc thứ ba là đương sự có nghĩa vụ chứng minh. Ai đưa ra yêu cầu thì phải đưa tài liệu, chứng cứ cho thấy yêu cầu đó có căn cứ; ai phản đối thì phải chứng minh sự phản đối có căn cứ. Toà hỗ trợ thu thập chứng cứ trong những trường hợp nhất định, nhưng không làm thay đương sự. Ba nguyên tắc này giải thích phần lớn quyền và nghĩa vụ cụ thể bên dưới.
Quyền và nghĩa vụ chia theo giai đoạn vụ án
Bảng gom những quyền, nghĩa vụ hay dùng nhất theo trình tự. Đây không phải danh sách đầy đủ của luật mà là bản đọc nhanh cho người lần đầu ra toà.
| Giai đoạn | Quyền hay dùng | Nghĩa vụ phải nhớ |
|---|---|---|
| Sau khi toà thụ lý | Được thông báo hợp lệ về việc bị kiện hoặc được thụ lý; được nhờ người bảo vệ quyền lợi | Gửi ý kiến bằng văn bản theo đề nghị của toà; báo địa chỉ liên lạc chính xác |
| Chuẩn bị xét xử | Thay đổi, bổ sung yêu cầu; đề nghị toà thu thập chứng cứ; đề nghị đưa người khác vào vụ án; đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời | Giao nộp tài liệu, chứng cứ; sao gửi đơn và tài liệu cho đương sự khác theo luật định; nộp tạm ứng chi phí tố tụng khi có yêu cầu |
| Phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải | Biết, ghi chép, sao chụp tài liệu của bên kia; tự thoả thuận | Có mặt theo giấy triệu tập |
| Phiên toà sơ thẩm | Yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng; hỏi; tranh luận; rút yêu cầu | Có mặt; chấp hành nội quy phiên toà |
| Sau bản án | Được cấp trích lục, bản sao bản án; kháng cáo | Chấp hành bản án, quyết định có hiệu lực |
Một số quyền dùng được ở nhiều giai đoạn, ví dụ quyền tự thoả thuận và quyền rút yêu cầu. Một số khác có mốc chặn: yêu cầu phản tố của bị đơn và yêu cầu độc lập của người liên quan phải đưa ra trước khi toà mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Qua mốc đó, yêu cầu mới thường phải kiện thành vụ khác.
Những quyền hay bị bỏ phí
Quyền đề nghị toà thu thập chứng cứ. Khi tài liệu nằm ở ngân hàng, cơ quan đăng ký, công ty của bên kia và bạn đã xin mà không được, bạn có thể làm đơn đề nghị toà ra văn bản yêu cầu cung cấp. Nhiều người không biết, nên vụ án thiếu chứng cứ quan trọng.
Quyền biết và sao chụp tài liệu bên kia nộp. Bạn không phải đợi tới phiên toà mới biết bên kia nộp gì. Có thể làm đơn xin tiếp cận, ghi chép, sao chụp tại toà, trừ nhóm tài liệu không được công khai theo luật.
Quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng. Nếu thẩm phán, thư ký, hội thẩm có quan hệ thân thích với bên kia hoặc có căn cứ rõ ràng cho thấy không vô tư, bạn có quyền yêu cầu thay đổi bằng văn bản có lý do.
Quyền đề nghị đưa người khác vào vụ án. Biết có người liên quan mà toà chưa đưa vào thì nên đề nghị sớm, vừa bảo vệ quyền lợi của mình vừa tránh bản án bị huỷ sau này.
Quyền đề nghị tạm đình chỉ. Khi có căn cứ luật định, ví dụ đương sự là cá nhân chết mà chưa có người kế thừa quyền và nghĩa vụ, hoặc cần chờ kết quả một vụ việc khác, đương sự có thể đề nghị toà tạm đình chỉ giải quyết.
Quyền tự thoả thuận bất cứ lúc nào. Hai bên ngồi lại được với nhau thì thoả thuận có thể đến trước, trong hay sau phiên họp hoà giải, kể cả tại phiên toà. Thoả thuận được toà công nhận có giá trị thi hành như bản án.
Nghĩa vụ chứng minh và giao nộp chứng cứ: mức tối thiểu cần biết
Nghĩa vụ chứng minh là nghĩa vụ nặng nhất và cũng hay bị hiểu sai nhất. Người đòi nợ phải chứng minh có khoản vay và khoản đó chưa được trả. Người bị đòi mà nói đã trả rồi thì phải chứng minh việc đã trả. Nói "toà tự điều tra" là không đúng với vụ án dân sự: toà xem xét chứng cứ do các bên đưa ra, và chỉ tự thu thập trong những trường hợp luật cho phép.
Có những tình tiết không cần chứng minh, ví dụ tình tiết mà bên kia đã thừa nhận rõ ràng, hoặc sự kiện ai cũng biết và được toà thừa nhận. Nhưng đừng trông chờ vào ngoại lệ. Cách an toàn là coi mọi điều mình nói đều cần một mảnh giấy, một tin nhắn hay một người làm chứng đứng sau.
Khi giao nộp tài liệu cho toà, bạn thường phải sao gửi cho đương sự khác bản sao những tài liệu đó, trừ những tài liệu họ đã có hoặc tài liệu không được công khai. Ngược lại bạn cũng nhận được bản sao từ họ. Cách đánh giá giá trị từng loại chứng cứ, như tin nhắn, ghi âm, giấy viết tay, là chủ đề riêng của site chuyên về chứng cứ; ở đây chỉ cần nắm: thiếu chứng cứ thì yêu cầu dễ bị bác, nộp muộn thì có thể bị toà không chấp nhận nếu không có lý do chính đáng.
Nghĩa vụ có mặt và nghĩa vụ về tiền
Đương sự phải có mặt theo giấy triệu tập của toà. Đây là nghĩa vụ có hệ quả rõ nhất. Với nguyên đơn, vắng mặt không lý do chính đáng ở những lần triệu tập mà luật tính hệ quả có thể bị coi là từ bỏ yêu cầu khởi kiện và toà đình chỉ phần việc đó. Với bị đơn, vắng mặt không làm vụ án dừng lại; toà có thể xét xử vắng mặt và bản án vẫn có hiệu lực với họ. Nếu có lý do như ốm nặng, bạn nên báo ngay cho toà kèm giấy tờ.
Về tiền, người có yêu cầu thường phải nộp tạm ứng án phí cho yêu cầu đó, trừ trường hợp được miễn hoặc không phải nộp. Khi toà cần giám định, định giá hay xem xét thẩm định tại chỗ theo yêu cầu của một bên, bên đó thường phải tạm ứng chi phí. Ai chịu chi phí cuối cùng do bản án quyết định theo kết quả giải quyết. Mức tiền cụ thể nằm ở văn bản về án phí, lệ phí và danh mục "Án phí và chi phí tố tụng" của site này giải thích nguyên lý; không nên dựa vào con số truyền miệng.
Nghĩa vụ cuối cùng là chấp hành bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Không tự nguyện thi hành thì bên được thi hành có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế.
Dùng quyền đúng cách: bốn thói quen nên có
Quyền chỉ có tác dụng khi được thực hiện đúng hình thức và đúng lúc. Bốn thói quen sau giúp quyền của bạn được ghi nhận:
- Làm bằng văn bản. Đề nghị thu thập chứng cứ, đề nghị đưa người vào vụ án, yêu cầu thay đổi thẩm phán đều nên có đơn ký tên, ghi ngày, nêu lý do. Lời nói ở hành lang toà không để lại dấu vết.
- Nộp có giấy biên nhận. Nộp trực tiếp thì xin xác nhận đã nhận; gửi bưu chính thì giữ biên lai. Khi có tranh cãi về việc bạn đã nộp hay chưa, giấy biên nhận là bằng chứng.
- Để ý mốc chặn. Phản tố, yêu cầu độc lập, giao nộp chứng cứ đều có giới hạn thời điểm. Ghi lại hạn trong thông báo của toà và hỏi thư ký khi chưa rõ.
- Không lạm dụng quyền. Luật đòi hỏi đương sự dùng quyền một cách thiện chí. Liên tục xin hoãn không lý do, đề nghị thay đổi thẩm phán không căn cứ chỉ để kéo dài có thể bị bác và gây ấn tượng xấu.
Nếu vụ việc có nhiều người, tài sản giá trị lớn hoặc bạn không chắc nên dùng quyền nào trước, nên tham khảo luật sư để được chỉ ra bước cần làm ngay với hồ sơ của mình.
Quyền riêng của từng vai, nhìn nhanh
Ngoài phần chung, nguyên đơn có quyền thay đổi nội dung yêu cầu khởi kiện, rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu, và chấp nhận hoặc bác bỏ yêu cầu phản tố của bị đơn, yêu cầu độc lập của người liên quan. Bị đơn có quyền được thông báo về việc bị khởi kiện, chấp nhận hoặc bác bỏ yêu cầu của nguyên đơn, đưa ra yêu cầu phản tố và đề nghị toà giải quyết yêu cầu đó; nếu yêu cầu phản tố không được giải quyết chung, bị đơn có quyền khởi kiện thành vụ án khác.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan nếu có yêu cầu độc lập thì có quyền như nguyên đơn với yêu cầu đó. Nếu họ tham gia đứng về phía nguyên đơn hoặc chỉ có quyền lợi, họ có quyền, nghĩa vụ như nguyên đơn; đứng về phía bị đơn hoặc chỉ có nghĩa vụ thì như bị đơn.
Những quyền riêng này được bàn kỹ ở các bài khác: thay đổi và rút yêu cầu trong danh mục này, còn phản tố và cách viết ý kiến của bị đơn ở danh mục "Khi mình là bị đơn".
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có bắt buộc phải thuê luật sư không?
Không. Đương sự được tự bảo vệ quyền lợi của mình trong vụ án dân sự. Việc nhờ luật sư hoặc người bảo vệ quyền lợi khác là quyền, không phải nghĩa vụ. Vụ phức tạp, giá trị lớn hoặc khi bên kia có luật sư thì nên cân nhắc nhờ người có chuyên môn.
Toà có tự xét thêm yêu cầu mà mình quên ghi không?
Thường là không. Theo nguyên tắc tự định đoạt, toà chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu của đương sự. Nếu quên yêu cầu tiền lãi hay bồi thường thêm, bạn cần bổ sung yêu cầu đúng thời điểm luật cho phép; quá mốc thì có thể phải kiện vụ khác.
Không nộp chứng cứ thì toà có xử thua ngay không?
Toà không xử thua vì thủ tục, mà xét trên chứng cứ có trong hồ sơ. Nếu bạn không đưa được gì để chứng minh yêu cầu hay sự phản đối của mình, toà sẽ đánh giá dựa trên phần chứng cứ đang có, và điều đó thường bất lợi cho bạn.
Đương sự có quyền xem hồ sơ vụ án không?
Đương sự có quyền được biết, ghi chép, sao chụp tài liệu, chứng cứ do đương sự khác xuất trình hoặc do toà thu thập, trừ tài liệu thuộc diện không công khai theo luật như bí mật nhà nước hoặc bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự. Thường cần làm đơn gửi thẩm phán và hẹn ngày.
Nghĩa vụ sao gửi tài liệu cho bên kia là thế nào?
Khi giao nộp đơn và tài liệu, chứng cứ cho toà, đương sự thường phải gửi bản sao cho các đương sự khác, trừ tài liệu họ đã có hoặc tài liệu không được công khai. Nếu không tự gửi được vì lý do chính đáng, bạn có thể đề nghị toà hỗ trợ việc chuyển giao.
Có thể vừa thoả thuận riêng vừa để toà tiếp tục xét xử không?
Có thể. Hai bên thoả thuận được một phần thì báo toà ghi nhận phần đó, phần còn lại toà tiếp tục giải quyết. Thoả thuận riêng không báo toà thì không có giá trị thi hành như quyết định của toà, nên tốt nhất đưa vào biên bản.