Nguyên đơn có quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện trong quá trình toà giải quyết. Tại phiên toà sơ thẩm, việc thay đổi, bổ sung chỉ được chấp nhận nếu không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện ban đầu; yêu cầu mới vượt phạm vi thường phải tách thành vụ án khác. Ở giai đoạn chuẩn bị xét xử, thay đổi thoáng hơn nhưng vẫn chịu các mốc tố tụng, nhất là phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải.
Thay đổi yêu cầu là chuyện bình thường: số liệu tính lại, bên kia trả bớt một phần, phát hiện thêm khoản lãi chưa đòi. Vấn đề là làm đúng lúc và đúng cách. Bài này dùng ví dụ giả định một vụ đòi nợ để chỉ ra loại thay đổi nào an toàn, loại nào hay bị toà không chấp nhận.
Thay đổi, bổ sung, rút: ba việc khác nhau
Thay đổi là sửa nội dung yêu cầu đã nêu: đổi số tiền, đổi cách thức thực hiện nghĩa vụ, chẳng hạn từ đòi giao nhà sang đòi trả lại tiền đặt cọc. Bổ sung là thêm một yêu cầu bên cạnh yêu cầu cũ, như thêm tiền lãi chậm trả hay thêm khoản bồi thường. Rút là bỏ một phần hoặc toàn bộ yêu cầu. Cả ba đều thuộc quyền tự định đoạt của nguyên đơn; bài riêng trong danh mục này bàn việc rút.
Phân biệt như vậy vì hệ quả khác nhau. Giảm số tiền đòi gần như luôn được chấp nhận vì nằm gọn trong yêu cầu ban đầu. Đổi cách thức thực hiện nghĩa vụ phải xem có còn cùng quan hệ tranh chấp không. Thêm yêu cầu mới thì dễ chạm tới câu hỏi vượt phạm vi.
Người liên quan có yêu cầu độc lập và bị đơn có yêu cầu phản tố cũng có quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu của chính họ theo nguyên lý tương tự. Bài này tập trung vào nguyên đơn vì đây là trường hợp gặp nhiều nhất.
Thế nào là vượt phạm vi khởi kiện ban đầu
Phạm vi khởi kiện ban đầu được hiểu là những quan hệ tranh chấp và yêu cầu đã nêu trong đơn khởi kiện được thụ lý. Thay đổi nằm trong khuôn khổ đó thì không vượt phạm vi; đưa vào một quan hệ mới, một tài sản mới, một người phải chịu trách nhiệm mới thì thường bị coi là vượt.
Ví dụ giả định: bà Hoa khởi kiện đòi ông Phúc trả khoản vay gốc theo giấy vay năm 2023 và tiền lãi tính đến ngày khởi kiện. Tới phiên toà, bà muốn tính tiếp tiền lãi đến ngày xét xử. Đây là cùng khoản vay, cùng loại yêu cầu, chỉ cập nhật thời điểm tính; thực tế toà thường xem xét được. Nhưng nếu bà muốn đòi thêm một khoản vay khác năm 2024 chưa nêu trong đơn, đó là một quan hệ mới; tại phiên toà, yêu cầu này nhiều khả năng không được nhận và bà phải khởi kiện vụ khác.
Một dạng thay đổi hay gặp khác là muốn thêm người phải chịu trách nhiệm, ví dụ ban đầu chỉ kiện người vay, sau mới biết vợ người vay cùng ký giấy nhận tiền. Muốn toà buộc người vợ cùng trả, người đó phải được đưa vào vụ án với tư cách phù hợp và có cơ hội trình bày. Làm việc này trong giai đoạn chuẩn bị xét xử thì toà còn thời gian triệu tập, lấy ý kiến; để tới phiên toà thì gần như chắc chắn phải hoãn hoặc tách thành vụ khác. Thay đổi hẳn người bị kiện, tức bỏ bị đơn cũ để kiện người khác, về bản chất là một vụ kiện mới và nên được cân nhắc như khởi kiện lại.
Ranh giới không phải lúc nào cũng rõ, và cách đánh giá còn tuỳ hồ sơ từng vụ. Cách an toàn là đưa đủ yêu cầu ngay từ đơn khởi kiện, hoặc bổ sung sớm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, thay vì để tới phiên toà.
Mốc thời gian và mức độ chấp nhận
Bảng gom nguyên lý theo từng giai đoạn. Quy định chi tiết và văn bản hướng dẫn có thể thay đổi; đối chiếu với thông báo của toà và văn bản hiện hành.
| Giai đoạn | Thay đổi trong phạm vi | Bổ sung yêu cầu mới |
|---|---|---|
| Sau khi nộp đơn, trước khi thụ lý | Sửa trực tiếp đơn, nhất là khi toà yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn | Thêm vào đơn trước khi thụ lý |
| Chuẩn bị xét xử, trước phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải | Thường được toà xem xét | Thường được xem xét nếu liên quan, có thể phải nộp thêm tạm ứng án phí |
| Sau phiên họp đó, trước phiên toà | Thường được xem xét | Dễ bị toà không giải quyết chung, hướng dẫn kiện vụ khác |
| Tại phiên toà sơ thẩm | Chấp nhận nếu không vượt phạm vi ban đầu | Vượt phạm vi thì không được chấp nhận trong vụ này |
| Phúc thẩm | Theo thủ tục riêng của cấp phúc thẩm | Không mở thêm yêu cầu mới ở cấp này |
Yêu cầu bổ sung làm tăng giá trị tranh chấp thì thường phải nộp thêm tạm ứng án phí cho phần tăng. Ngược lại, giảm yêu cầu không có nghĩa tự động được trả lại một phần tạm ứng; cách xử lý theo quy định về án phí, lệ phí và quyết định trong bản án.
Làm văn bản thay đổi, bổ sung yêu cầu
Dù được trình bày bằng lời tại phiên họp hay phiên toà, nên chuẩn bị sẵn văn bản để tránh hiểu sai. Trình tự gọn:
- Ghi rõ số thụ lý, tên toà, tên các đương sự để văn bản được đưa đúng hồ sơ.
- Nêu yêu cầu cũ và yêu cầu mới cạnh nhau: trước đây yêu cầu gì, nay thay đổi hoặc bổ sung thành gì, số tiền tính thế nào, tính đến ngày nào.
- Giải thích lý do: bên kia đã trả bớt, phát hiện tài liệu mới, tính lại lãi theo mốc khác. Lý do rõ giúp thẩm phán đánh giá nhanh có vượt phạm vi không.
- Kèm tài liệu chứng minh phần thay đổi và sao gửi cho đương sự khác.
- Nộp cho toà, giữ biên nhận; khi toà thông báo nộp thêm tạm ứng án phí thì nộp đúng hạn và giữ biên lai.
Nếu bạn uỷ quyền cho người khác tham gia, kiểm tra giấy uỷ quyền có cho người đó quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu không. Phạm vi uỷ quyền là chủ đề riêng của site về uỷ quyền.
Những lỗi khiến việc thay đổi bị bác hoặc gây bất lợi
Đợi tới phiên toà mới thêm khoản mới. Đây là lỗi phổ biến nhất. Yêu cầu mới vượt phạm vi sẽ không được xét, vụ án kéo dài nếu toà phải hoãn để xem xét, và bạn vẫn phải kiện riêng.
Thay đổi qua lại nhiều lần. Mỗi lần thay đổi làm bên kia có thêm thời gian chuẩn bị và làm thẩm phán phải đối chiếu lại. Thay đổi không nhất quán còn khiến lời trình bày của bạn kém tin cậy.
Đổi quan hệ tranh chấp mà không nhận ra. Từ đòi thực hiện hợp đồng chuyển sang đòi tuyên bố hợp đồng vô hiệu là thay đổi lớn về bản chất, kéo theo chứng cứ khác hẳn. Nên tham khảo luật sư trước khi làm.
Thêm người phải chịu trách nhiệm quá muộn. Muốn ai đó cùng trả nợ thì người đó phải có mặt trong vụ án với tư cách phù hợp. Đề nghị muộn có thể khiến toà không kịp đưa họ vào, hoặc phải tách vụ.
Quên nộp thêm tạm ứng án phí. Phần yêu cầu bổ sung có thể không được xem xét nếu bạn không nộp tạm ứng án phí tương ứng trong hạn toà thông báo.
Thay đổi yêu cầu sau khi hoà giải hay sau khi bên kia trả một phần
Trong quá trình giải quyết, bên kia có thể trả một phần tiền. Lúc này nguyên đơn nên chủ động giảm yêu cầu tương ứng và báo toà bằng văn bản, kèm chứng từ đã nhận tiền. Giữ nguyên yêu cầu cũ trong khi đã nhận tiền vừa sai sự thật vừa khiến phần yêu cầu không có căn cứ bị bác.
Nếu hai bên đã hoà giải thành một phần tại phiên họp, phần đã thoả thuận được ghi nhận, phần còn lại toà tiếp tục giải quyết. Thay đổi yêu cầu ở phần còn lại vẫn theo các nguyên lý trên. Một số người muốn rút lại điều đã thoả thuận; khả năng làm được tuỳ biên bản đã ký và thời hạn luật cho phép thay đổi ý kiến sau hoà giải, phần này danh mục "Phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải" bàn riêng.
Bị đơn cũng nên để ý: mỗi lần nguyên đơn thay đổi, bổ sung, bạn có quyền được biết nội dung và trình bày ý kiến phản đối. Nếu yêu cầu mới có vẻ vượt phạm vi, bạn có thể nêu ý kiến với toà bằng văn bản.
Ví dụ giả định đi trọn một vụ
Anh Khoa bán vật liệu xây dựng cho một hộ kinh doanh, khởi kiện đòi tiền hàng còn nợ theo ba hoá đơn giao hàng. Sau khi toà thụ lý, bên mua chuyển trả một phần. Anh Khoa làm văn bản giảm yêu cầu tương ứng, kèm sao kê nhận tiền. Việc này nằm trong phạm vi ban đầu nên được ghi nhận nhanh.
Tiếp đó, anh nhận ra đơn chưa đòi tiền lãi chậm thanh toán theo hợp đồng mua bán. Anh bổ sung yêu cầu này trước phiên họp kiểm tra chứng cứ và hoà giải, nộp thêm tạm ứng án phí theo thông báo. Vì tiền lãi gắn với cùng khoản nợ, toà xem xét chung.
Gần ngày xét xử, anh phát hiện bên mua còn nợ một lô hàng khác giao theo một hợp đồng riêng. Anh muốn gộp luôn. Tại phiên toà, yêu cầu này không được chấp nhận vì là quan hệ mới, vượt phạm vi ban đầu; anh được giải thích quyền khởi kiện vụ khác. Bài học từ ví dụ: rà toàn bộ giao dịch với bên kia ngay từ khi chuẩn bị đơn, liệt kê hết các khoản, rồi mới nộp. Một lần chuẩn bị kỹ tiết kiệm hơn hai vụ án song song, hai lần tạm ứng án phí và hai lần đi toà.
Câu hỏi thường gặp
Quên đòi tiền lãi trong đơn khởi kiện thì có bổ sung được không?
Thường bổ sung được nếu làm sớm trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, vì tiền lãi gắn với cùng khoản nợ. Để tới phiên toà thì việc chấp nhận còn tuỳ toà đánh giá có vượt phạm vi ban đầu không. Bổ sung làm tăng giá trị tranh chấp thì thường phải nộp thêm tạm ứng án phí.
Giảm số tiền yêu cầu có bị coi là thua phần đã giảm không?
Giảm yêu cầu là rút một phần yêu cầu; toà đình chỉ phần đã rút chứ không xử bạn thua phần đó. Hệ quả về án phí và khả năng kiện lại phần đã rút được tính theo quy định riêng, nên cân nhắc trước khi giảm.
Tại phiên toà có được đổi từ đòi tiền sang đòi tài sản không?
Còn tuỳ có vượt phạm vi ban đầu không. Nếu cùng một giao dịch và chỉ đổi cách thực hiện nghĩa vụ, toà có thể xem xét; nếu là quan hệ mới, nhiều khả năng không được chấp nhận. Việc lớn như vậy nên làm sớm và có tư vấn.
Bị đơn có quyền phản đối việc nguyên đơn bổ sung yêu cầu không?
Bị đơn có quyền trình bày ý kiến về yêu cầu bổ sung, kể cả cho rằng yêu cầu vượt phạm vi hoặc đưa ra quá muộn. Toà quyết định có chấp nhận việc bổ sung hay không, rồi mới xét nội dung yêu cầu.
Người đại diện theo uỷ quyền có được thay đổi yêu cầu thay nguyên đơn không?
Được nếu giấy uỷ quyền cho phép. Nhiều giấy uỷ quyền chỉ ghi chung chung nên toà có thể yêu cầu làm rõ. Nếu muốn người đại diện chủ động điều chỉnh yêu cầu, ghi rõ quyền này khi lập giấy uỷ quyền.