Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 cho phép yêu cầu toà có thẩm quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đồng thời với việc nộp đơn khởi kiện, trong trường hợp do tình thế khẩn cấp, cần phải bảo vệ ngay chứng cứ hoặc ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra. Khi đó, thẩm phán được phân công phải xem xét đơn trong một thời hạn rất ngắn, luật đặt mốc 48 giờ tính từ khi toà nhận được đơn yêu cầu và tài liệu, chứng cứ kèm theo.
Con đường này dành cho những lúc không thể chờ toà thụ lý xong rồi mới xin: tài sản sắp sang tên trong vài ngày, nhà sắp bị đập, chứng cứ sắp mất. Nhưng chính vì nhanh, nó đòi người yêu cầu chuẩn bị kỹ hơn, vì toà có rất ít thời gian để hỏi thêm. Bài này đi qua điều kiện, cách chuẩn bị hồ sơ hai đơn cùng lúc, những gì diễn ra trong khoảng thời gian toà xem xét, và các tình huống hay vướng.
Khác gì so với xin trong quá trình giải quyết vụ án
Thông thường, đương sự yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời sau khi toà đã thụ lý vụ án, trong lúc chuẩn bị xét xử hoặc ngay tại phiên toà. Khi đó toà đã có hồ sơ vụ án, đã biết các bên là ai, đã có một phần chứng cứ. Việc xem xét đơn yêu cầu đặt trên nền đó.
Khi xin đồng thời với đơn khởi kiện, toà chưa có gì ngoài những tài liệu bạn mang tới. Vụ án chưa được thụ lý, có thể bạn còn chưa nộp tạm ứng án phí. Thẩm phán phải cùng lúc đánh giá sơ bộ đơn khởi kiện có thuộc thẩm quyền của toà không, và đơn yêu cầu có đủ căn cứ không. Bởi vậy luật chỉ mở con đường này cho tình thế khẩn cấp, không phải cho mọi trường hợp người khởi kiện "muốn chắc ăn".
Một khác biệt nữa là thứ tự công việc. Bình thường bạn nộp đơn khởi kiện, chờ thông báo, nộp tạm ứng án phí, rồi mới tính tiếp. Ở đây bạn phải chuẩn bị song song hai bộ hồ sơ và cả nguồn tiền cho biện pháp bảo đảm, vì mọi thứ có thể diễn ra trong vài ngày.
Cũng cần nói rõ: thủ tục nhanh không có nghĩa là tiêu chuẩn thấp hơn. Toà vẫn đòi đủ căn cứ như khi xin trong quá trình giải quyết vụ án, chỉ là phải đánh giá trong thời gian ngắn hơn. Một bộ hồ sơ lộn xộn, thiếu chứng cứ về tính khẩn cấp, rất dễ nhận về thông báo không chấp nhận.
Thế nào là "tình thế khẩn cấp"
Luật nêu hai mục đích: bảo vệ ngay chứng cứ, hoặc ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng có thể xảy ra. Trong thực tế, các tình huống sau thường được coi là khẩn cấp:
- Bên kia đã hẹn ngày công chứng hợp đồng chuyển nhượng chính tài sản đang tranh chấp.
- Thợ đã tập kết để đập căn nhà là đối tượng tranh chấp, việc phá dỡ có thể bắt đầu bất cứ lúc nào.
- Hàng hoá tranh chấp đang được bốc lên xe để chở đi nơi khác hoặc xuất bán.
- Dấu vết hiện trường là chứng cứ quan trọng sắp bị xoá, ví dụ mốc giới sắp bị san lấp.
- Người cần cấp dưỡng, người bị thương đang trong tình trạng không thể chờ thêm.
Ngược lại, nỗi lo chung chung rằng bên kia "có thể" bán tài sản trong tương lai chưa phải tình thế khẩn cấp. Với tình huống đó, nộp đơn khởi kiện theo cách thông thường rồi xin biện pháp khi có căn cứ cụ thể thường hợp lý hơn.
Chứng cứ về tình thế khẩn cấp nên cho thấy cả mốc thời gian: hẹn công chứng vào ngày nào, thợ tới từ hôm nào, xe chở hàng xuất hiện lúc nào. Một tình huống khẩn cấp không có mốc thời gian dễ bị đọc như một nỗi lo chung.
Hai bộ hồ sơ mang theo cùng lúc
Vì toà phải xem xét nhanh, hồ sơ nên đầy đủ ngay từ lần nộp đầu. Gợi ý cách sắp xếp:
| Bộ hồ sơ | Thành phần chính | Mẹo sắp xếp |
|---|---|---|
| Đơn khởi kiện | Đơn; giấy tờ nhân thân; tài liệu chứng minh quyền khởi kiện và yêu cầu; danh mục tài liệu | Kiểm tra lại thẩm quyền toà trước khi đi, tránh bị chuyển đơn mất thời gian |
| Đơn yêu cầu áp dụng biện pháp | Đơn riêng; mô tả tài sản; chứng cứ về tình thế khẩn cấp; giấy tờ về tài sản | Đặt chứng cứ khẩn cấp lên đầu, đánh số, dẫn chiếu trong đơn |
| Nguồn cho biện pháp bảo đảm | Tiền hoặc giấy tờ có giá sẵn sàng gửi theo mức toà ấn định | Chuẩn bị trước, vì quyết định chỉ ra sau khi bảo đảm xong |
| Thông tin liên lạc | Địa chỉ, kênh liên lạc theo dõi được hằng ngày | Toà có thể cần hỏi thêm ngay trong ngày |
Nếu thiếu một giấy tờ trong bộ đơn khởi kiện, toà có thể yêu cầu sửa đổi, bổ sung, nhưng thiếu chứng cứ về tình thế khẩn cấp thì đơn yêu cầu dễ bị từ chối ngay. Ưu tiên hoàn thiện phần đó.
Những gì diễn ra sau khi nộp
Trình tự chung, chi tiết từng toà có thể khác về cách tiếp nhận:
- Bộ phận tiếp nhận nhận cả hai đơn; bạn nên xin xác nhận thời điểm nộp.
- Chánh án phân công một thẩm phán xem xét đơn yêu cầu.
- Trong thời hạn 48 giờ kể từ khi nhận đơn yêu cầu và tài liệu, chứng cứ kèm theo, thẩm phán xem xét; nếu biện pháp thuộc nhóm phải bảo đảm, toà thông báo mức và thời hạn thực hiện bảo đảm.
- Người yêu cầu thực hiện biện pháp bảo đảm và nộp chứng từ.
- Thẩm phán ra quyết định áp dụng; nếu không chấp nhận thì thông báo bằng văn bản có nêu lý do.
- Quyết định được gửi cho các bên và cơ quan, tổ chức liên quan để thi hành ngay; đơn khởi kiện tiếp tục được xử lý theo thủ tục thụ lý thông thường.
Thời hạn tính bằng giờ áp dụng cho việc xem xét của toà. Phần chậm thường nằm ở phía người yêu cầu: thiếu chứng cứ, chưa có tiền bảo đảm, liên lạc không được. Chuẩn bị tốt các thứ đó là cách duy nhất để tận dụng thủ tục nhanh.
Có quyết định rồi: người yêu cầu làm gì tiếp
Nhận được quyết định không phải điểm kết thúc. Những việc dưới đây giúp biện pháp phát huy tác dụng và không bị huỷ vì lý do đáng tiếc:
- Theo dõi việc thi hành. Hỏi toà quyết định đã được gửi tới ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai, cơ quan thi hành án dân sự hay chưa; giữ bản sao để chủ động cung cấp khi cần.
- Nộp tạm ứng án phí đúng hạn. Đơn khởi kiện vẫn đi theo thủ tục thụ lý thông thường. Quá hạn nộp tạm ứng án phí mà không có lý do chính đáng, đơn có thể bị trả lại, kéo theo biện pháp bị huỷ bỏ.
- Giữ đúng phạm vi. Không dùng quyết định để làm những việc nằm ngoài nội dung của nó, ví dụ tự ý ngăn bên kia vào nhà khi quyết định chỉ cấm chuyển dịch.
- Ghi nhận vi phạm nếu có. Nếu bên kia vẫn chuyển nhượng, xây dựng, rút tiền bằng cách khác, ghi lại và báo toà ngay.
- Cân nhắc kỹ trước khi rút đơn. Rút đơn khởi kiện dẫn tới đình chỉ vụ án thường kéo theo việc huỷ bỏ biện pháp; nếu hai bên đã thoả thuận được, nên ghi rõ cách xử lý biện pháp trong thoả thuận.
Những tình huống hay vướng
Nộp ở toà không có thẩm quyền. Nếu toà nhận đơn không có thẩm quyền giải quyết vụ án, đơn khởi kiện có thể bị chuyển hoặc trả lại, kéo theo đơn yêu cầu không có chỗ dựa. Với vụ khẩn cấp, dò thẩm quyền theo nơi bị đơn cư trú, nơi có bất động sản trước khi đi là bước không thể bỏ.
Vụ việc phải qua bước tiền tố tụng. Một số tranh chấp, như tranh chấp đất đai thuộc diện phải hoà giải ở cấp xã, nếu chưa qua bước đó thì đơn khởi kiện có thể bị trả lại. Trường hợp này nên hỏi ngay toà về khả năng xin biện pháp.
Ngày nghỉ, ngoài giờ làm việc. Tình huống khẩn cấp không chọn ngày. Luật có cơ chế cho việc gửi bảo đảm ngoài giờ qua toà, nhưng việc tiếp nhận đơn vào ngày nghỉ tuỳ cách tổ chức của từng toà; nên chủ động hỏi trước.
Bên kia đã kịp giao dịch. Nếu giao dịch hoàn tất trước khi quyết định có hiệu lực, biện pháp không còn tác dụng với giao dịch đó. Khi ấy vụ án phải giải quyết thêm phần liên quan tới người thứ ba.
Ví dụ giả định và lúc nên có người hỗ trợ
Ông Khánh ở An Giang tranh chấp với em trai về một thửa đất cha mẹ để lại, đã hoà giải ở xã không thành. Một buổi chiều, ông biết em trai đã hẹn công chứng hợp đồng chuyển nhượng thửa đất cho người khác vào sáng hai hôm sau. Ông gom biên bản hoà giải không thành, giấy tờ về thửa đất, lời xác nhận của người được chào mua, rồi nộp đơn khởi kiện chia di sản kèm đơn yêu cầu cấm chuyển dịch quyền về tài sản đối với thửa đất ngay sáng hôm sau. Ông chuẩn bị sẵn nguồn tiền để gửi bảo đảm khi toà thông báo.
Nếu ông chờ tới khi toà thụ lý rồi mới xin, rất có thể hợp đồng đã được công chứng. Ngược lại, nếu ông chỉ có lời đồn mà không có ai xác nhận việc hẹn công chứng, đơn yêu cầu khẩn cấp khó được chấp nhận.
Những vụ như vậy diễn ra trong vài ngày và sai một bước khó sửa. Nếu tài sản lớn, nhiều người thừa kế, hoặc chưa chắc toà nào có thẩm quyền, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được rà nhanh hồ sơ trước khi tới toà. Thông tin trong bài này là phổ thông, không thay thế việc đánh giá vụ việc cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Mốc 48 giờ có tính cả ngày nghỉ không?
Luật đặt thời hạn theo giờ cho việc xem xét đơn yêu cầu khẩn cấp. Cách tính khi rơi vào ngày nghỉ, lễ cần đối chiếu quy định hiện hành và cách tổ chức của từng toà. Thực tế nên nộp vào ngày làm việc nếu có thể, và hỏi trước bộ phận tiếp nhận khi tình huống bắt buộc phải nộp sát ngày nghỉ.
Toà đã nhận đơn khởi kiện nhưng chưa thụ lý thì có xin biện pháp khẩn cấp được không?
Có. Ngoài việc xin đồng thời khi nộp đơn khởi kiện, đương sự còn có thể yêu cầu trong quá trình giải quyết vụ án. Nếu đơn đã nộp mà tình thế khẩn cấp mới phát sinh, nên làm ngay đơn yêu cầu kèm chứng cứ, ghi rõ đơn khởi kiện đã nộp ngày nào.
Xin biện pháp khẩn cấp cùng lúc nộp đơn khởi kiện có phải nộp tạm ứng án phí trước không?
Tạm ứng án phí gắn với việc thụ lý vụ án, còn biện pháp bảo đảm gắn với biện pháp khẩn cấp tạm thời; hai khoản này độc lập. Việc xem xét đơn yêu cầu khẩn cấp không chờ tới lúc bạn nộp tạm ứng án phí, nhưng bạn vẫn phải nộp tạm ứng án phí đúng hạn để vụ án được thụ lý.
Nếu toà không chấp nhận yêu cầu khẩn cấp thì đơn khởi kiện có bị ảnh hưởng không?
Không. Việc không chấp nhận biện pháp khẩn cấp tạm thời không làm đơn khởi kiện bị trả lại. Vụ án tiếp tục được xem xét thụ lý theo thủ tục thông thường, và bạn vẫn có thể xin lại biện pháp khi có căn cứ mới.
Có cần báo trước cho bên kia biết mình sẽ xin biện pháp khẩn cấp không?
Pháp luật không buộc người yêu cầu báo trước. Trong tình thế khẩn cấp, báo trước có thể khiến tài sản bị chuyển nhanh hơn. Sau khi có quyết định, toà gửi cho người bị áp dụng theo thủ tục. Bạn vẫn nên ứng xử ôn hoà và không đe doạ bên kia.