Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép nhiều người cùng khởi kiện một hoặc nhiều người khác trong một đơn, và cho phép một người khởi kiện về nhiều quan hệ pháp luật trong cùng một vụ án, với điều kiện các yêu cầu đó có liên quan với nhau. Gộp đúng thì tiết kiệm thời gian, chứng cứ dùng chung và tránh hai bản án mâu thuẫn; gộp sai thì toà sẽ yêu cầu tách, hoặc vụ án kéo dài vì một phần yêu cầu cần thêm chứng cứ mà phần kia không cần.
Câu hỏi này đặt ra nhiều trong đời thực: cả dãy trọ cùng bị chủ nhà giữ tiền cọc, nhóm người cùng góp tiền cho một người hứa mua đất, một khách hàng vừa nợ tiền hàng vừa làm hỏng thiết bị cho mượn. Bài này giải thích tiêu chí "có liên quan", các cách sắp xếp đơn phổ biến và những tình huống nên tách dù được phép gộp.
Luật cho phép gộp những gì
Có hai kiểu gộp khác nhau, cần phân biệt. Kiểu thứ nhất là gộp người: nhiều cá nhân, tổ chức cùng đứng tên khởi kiện, hoặc khởi kiện cùng lúc nhiều người. Kiểu thứ hai là gộp yêu cầu: một người khởi kiện về nhiều quan hệ pháp luật, ví dụ vừa đòi trả tiền vay vừa đòi trả tài sản cho mượn, với cùng một hoặc nhiều bị đơn.
Điều kiện chung là các yêu cầu phải có liên quan với nhau đủ để giải quyết trong cùng một vụ án. Luật không liệt kê cụ thể "liên quan" là gì, nên trong thực tế thẩm phán xem xét: các yêu cầu có phát sinh từ cùng một sự việc, cùng một giao dịch hoặc chuỗi giao dịch không; chứng cứ có dùng chung được không; giải quyết riêng có nguy cơ dẫn tới hai kết quả mâu thuẫn không.
Ngoài ra, toà cũng có quyền tự nhập hai hay nhiều vụ án đã thụ lý riêng thành một vụ, hoặc tách một vụ thành nhiều vụ, khi thấy việc đó giúp giải quyết đúng và nhanh hơn. Nghĩa là đơn của bạn không phải là quyết định cuối cùng về cách tổ chức vụ án; đơn chỉ là đề xuất đầu tiên, và một đề xuất hợp lý giúp toà ít phải sắp xếp lại.
Với người khởi kiện, điểm thực tế cần nhớ: mỗi người cùng khởi kiện là một nguyên đơn, có quyền và nghĩa vụ riêng, ký tên riêng hoặc uỷ quyền cho người đại diện, và có thể rút yêu cầu của riêng mình mà không kéo theo những người khác.
Tình huống thường gặp: gộp hay tách
Bảng dưới là cách nghĩ thường dùng, không phải quy tắc cứng; quyết định cuối cùng vẫn thuộc toà khi xem xét đơn:
| Tình huống | Hướng thường hợp lý | Lý do |
|---|---|---|
| Nhiều người thuê trọ cùng bị một chủ nhà không trả tiền cọc khi trả phòng | Có thể cùng một đơn, mỗi người một yêu cầu riêng | Cùng bị đơn, cùng kiểu hợp đồng, chứng cứ về chủ nhà dùng chung |
| Một khách vừa nợ tiền hàng vừa làm hỏng máy cho mượn | Có thể gộp hai yêu cầu | Cùng hai bên, hai quan hệ có liên quan trong cùng chuỗi làm ăn |
| Hai người khác nhau nợ bạn hai khoản vay không liên quan | Tách hai đơn | Khác bị đơn, khác giao dịch, không có chứng cứ chung |
| Người vay và người bảo lãnh cho khoản vay | Một đơn, hai bị đơn | Cùng một nghĩa vụ, phải xác định trách nhiệm của từng người |
| Nhóm người góp tiền cho một người hứa mua đất chung | Có thể cùng một đơn | Cùng giao dịch, cùng bị đơn, cần xác định phần của từng người |
| Một vụ đòi nợ và một vụ ly hôn của cùng hai người | Tách | Quan hệ khác loại, thủ tục và toà có thể khác |
Ví dụ giả định: tám hộ thuê phòng trong cùng một dãy trọ ở Thành phố Hồ Chí Minh trả phòng cùng đợt vì chủ bán đất, nhưng chủ không trả tiền cọc. Một đơn chung giúp họ dùng chung bằng chứng về việc chủ bán đất và không thông báo trước; nhưng mỗi hộ vẫn phải có hợp đồng thuê, giấy nhận cọc của riêng mình và ghi riêng số tiền yêu cầu.
Viết đơn chung cho nhiều nguyên đơn
Phần người khởi kiện liệt kê đủ từng người. Họ tên, năm sinh, nơi cư trú, giấy tờ tuỳ thân của từng nguyên đơn. Không ghi "tập thể người thuê trọ" hay "các hộ dân tổ 5" — toà không thụ lý yêu cầu của một nhóm không xác định.
Mỗi người một yêu cầu riêng có con số. Đơn có thể mô tả chung bối cảnh, nhưng phần yêu cầu phải tách: nguyên đơn thứ nhất yêu cầu bao nhiêu, nguyên đơn thứ hai bao nhiêu. Tổng chung không đủ.
Chữ ký của tất cả hoặc người được uỷ quyền. Mỗi nguyên đơn ký; người nào không ký trực tiếp được thì phải có văn bản uỷ quyền cho người đại diện ký và theo dõi vụ việc.
Chọn một người liên lạc. Không bắt buộc, nhưng nên thống nhất một người nhận thông báo và giữ hồ sơ gốc, kèm văn bản uỷ quyền phù hợp. Thông báo của toà vẫn gửi cho từng đương sự, nhưng việc phối hợp trong nhóm đỡ rối hơn nhiều.
Thoả thuận nội bộ về chi phí. Tạm ứng án phí và chi phí tố tụng tính theo yêu cầu của từng người. Nhóm nên thống nhất trước bằng văn bản ai lo phần nào để tránh mâu thuẫn giữa chừng.
Nhiều bị đơn: yêu cầu liên đới hay theo phần
Khi kiện cùng lúc nhiều người, phần yêu cầu phải nói rõ bạn muốn mỗi người chịu trách nhiệm thế nào. Có hai cách chính. Yêu cầu liên đới nghĩa là bạn có quyền đòi bất kỳ ai trong số họ trả toàn bộ, người đã trả thay sẽ tự đòi lại những người kia. Yêu cầu theo phần nghĩa là mỗi người chỉ trả phần của mình. Trách nhiệm liên đới không tự nhiên mà có: nó phát sinh khi các bên thoả thuận như vậy, hoặc khi luật quy định, chẳng hạn nhiều người cùng gây thiệt hại thì thường phải liên đới bồi thường.
Ví dụ giả định: hai anh em cùng ký giấy vay tiền của chị Mai để mở quán, giấy ghi "hai người cùng chịu trách nhiệm trả". Đơn của chị Mai nên yêu cầu hai người liên đới trả, để sau này khi thi hành án, chị có thể yêu cầu thi hành với người có tài sản. Nếu giấy vay chỉ ghi mỗi người vay một khoản riêng, yêu cầu liên đới không có căn cứ và đơn nên tách khoản cho từng người.
Trường hợp không rõ là liên đới hay theo phần, bạn trình bày sự việc và đề nghị toà xác định trách nhiệm của từng bị đơn theo quy định. Cách viết này không làm bạn mất quyền lợi, chỉ chuyển câu hỏi pháp lý sang cho toà. Điều không nên làm là gộp tất cả thành "các bị đơn phải trả số tiền…" mà không nói thêm gì, vì khi đó bản án có thể phải giải thích lại và việc thi hành án gặp vướng.
Cũng lưu ý rằng mỗi bị đơn có thể ở một nơi khác nhau. Khi có nhiều bị đơn cư trú ở nhiều nơi, luật cho phép nguyên đơn chọn toà nơi một trong các bị đơn cư trú; đây là một trong các trường hợp nguyên đơn được chọn toà, nên tra kỹ trước khi quyết định nộp đơn ở đâu.
Khi được phép gộp mà vẫn nên tách
Gộp không phải lúc nào cũng tốt. Một số dấu hiệu cho thấy tách đơn có lợi hơn:
- Một yêu cầu có chứng cứ rõ ràng, giải quyết nhanh; yêu cầu kia cần giám định, định giá kéo dài. Gộp lại, yêu cầu nhanh bị kéo chậm theo.
- Một người trong nhóm có quan hệ đặc biệt với bị đơn (người thân, đang có giao dịch khác), dễ đổi ý hoặc thoả thuận riêng, làm nhóm mất sự thống nhất.
- Các yêu cầu thuộc thẩm quyền những toà khác nhau theo lãnh thổ, hoặc một phần có thoả thuận trọng tài.
- Một yêu cầu có vấn đề về thời hiệu mà bên kia chắc chắn viện dẫn, có thể làm phức tạp cả vụ.
- Yêu cầu của một số người phụ thuộc vào kết quả của yêu cầu khác — có khi nên giải quyết yêu cầu gốc trước.
Ngược lại, có trường hợp tách sai còn nguy hiểm hơn: kiện người vay mà không kiện người bảo lãnh, rồi sau đó lại phải kiện riêng người bảo lãnh, mất thời gian gấp đôi và có nguy cơ hai toà nhìn chứng cứ khác nhau. Nếu chưa chắc nên gộp hay tách, đây là câu hỏi đáng hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi in đơn.
Yêu cầu bổ sung sau khi nộp đơn và chuyện nhập vụ án
Sau khi nộp đơn, bạn vẫn có thể thay đổi, bổ sung yêu cầu khởi kiện trong giới hạn luật cho phép, nhưng việc bổ sung một yêu cầu mới không liên quan, hoặc vượt phạm vi đơn ban đầu, có thể bị toà xem xét chặt và có mốc thời gian nhất định. Cách an toàn là liệt kê đủ yêu cầu ngay từ đầu, kể cả khoản nhỏ, nếu chúng thuộc cùng sự việc.
Ngược lại, khi nhiều người khởi kiện riêng cùng một bị đơn về cùng một sự việc (ví dụ mỗi hộ thuê trọ nộp một đơn ở cùng một toà), toà có thể nhập các vụ lại để giải quyết chung. Nếu bạn biết có người khác đã kiện cùng bị đơn về cùng việc, nên báo trong đơn hoặc trình bày với toà; điều này giúp thẩm phán cân nhắc nhập vụ sớm.
Một tình huống khác là bị đơn có yêu cầu phản tố, hoặc có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đưa ra yêu cầu độc lập. Khi đó vụ án tự nhiên có nhiều yêu cầu hơn đơn ban đầu của bạn. Hiểu rằng vụ án có thể mở rộng như vậy giúp bạn chuẩn bị chứng cứ cho cả những câu hỏi mà mình chưa đặt ra trong đơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhiều người cùng khởi kiện thì án phí tính chung hay riêng?
Án phí tính theo từng yêu cầu của từng đương sự, không cộng gộp thành một khoản chung để chia đều. Mỗi người có yêu cầu riêng sẽ có nghĩa vụ tạm ứng và chịu án phí tương ứng theo quy định, trừ người được miễn, giảm.
Một người trong nhóm muốn rút đơn thì cả vụ có dừng không?
Không. Người rút chỉ chấm dứt yêu cầu của riêng mình; toà tiếp tục giải quyết yêu cầu của các nguyên đơn còn lại. Hệ quả của việc rút đơn với chính người đó, như khả năng khởi kiện lại, theo quy định riêng.
Có thể kiện chung cả người vay và người đứng ra bảo lãnh không?
Có, và thường nên làm vậy. Hai người có nghĩa vụ liên quan tới cùng một khoản nợ; toà xác định trách nhiệm của từng người trong cùng vụ án, tránh phải khởi kiện hai lần.
Gộp nhiều yêu cầu có làm mất quyền kháng cáo từng phần không?
Không. Khi có bản án sơ thẩm, đương sự có thể kháng cáo toàn bộ hoặc một phần bản án, kể cả chỉ phần liên quan tới một yêu cầu cụ thể.
Nhóm có cần lập hội, lập tổ chức để khởi kiện chung không?
Không cần. Mỗi người khởi kiện với tư cách cá nhân, cùng đứng trong một đơn. Lập tổ chức không giúp gì thêm về thủ tục, trong khi văn bản uỷ quyền cho một người đại diện đã đủ để việc phối hợp thuận lợi.
Toà có thể tự tách đơn chung của nhóm ra không?
Có. Khi thấy các yêu cầu không đủ liên quan hoặc tách ra giúp giải quyết nhanh và đúng hơn, toà có thể tách thành các vụ án riêng. Bạn vẫn tiếp tục là đương sự trong vụ của mình, không phải nộp lại đơn từ đầu.