Chi phí giám định trong vụ án dân sự là khoản trả cho tổ chức, người giám định khi toà trưng cầu giám định theo yêu cầu của đương sự hoặc khi đương sự tự yêu cầu giám định theo quy định. Người yêu cầu giám định thường phải nộp tạm ứng trước; nếu các bên không có thoả thuận khác, theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng dân sự, ai chịu cuối cùng phụ thuộc vào việc kết quả giám định chứng minh yêu cầu của người yêu cầu là có căn cứ hay không.
Đây là khoản riêng, không nằm trong án phí và không theo biểu án phí. Mức chi phí do tổ chức giám định tính theo loại việc, độ phức tạp và quy định áp dụng cho hoạt động giám định tư pháp. Bài này không nêu mức tiền; mục đích là để bạn biết khi nào nên đề nghị giám định, ai đặt tiền trước, làm gì để không tốn hai lần, và cách đọc phần chi phí giám định trong bản án.
Những loại giám định hay gặp trong vụ kiện dân sự
Giám định là dùng kiến thức chuyên môn để kết luận về một vấn đề mà toà và các bên không tự kết luận được. Trong vụ kiện dân sự của người dân và hộ kinh doanh nhỏ, các loại sau xuất hiện nhiều:
- Giám định chữ ký, chữ viết, dấu vân tay trên giấy vay tiền, hợp đồng, giấy nhận tiền khi một bên phủ nhận đã ký.
- Giám định thời điểm hoặc tính nguyên vẹn của giấy tờ khi nghi giấy tờ bị sửa, thêm dòng.
- Giám định ADN để xác định cha, mẹ, con trong vụ liên quan quan hệ huyết thống, cấp dưỡng, thừa kế.
- Giám định tỷ lệ tổn thương cơ thể, tổn hại sức khoẻ khi đòi bồi thường do sức khoẻ bị xâm phạm.
- Giám định chất lượng công trình, nguyên nhân nứt lún, thấm dột khi tranh chấp hợp đồng xây nhà, sửa nhà.
- Giám định chất lượng hàng hoá, máy móc khi tranh chấp mua bán hàng lỗi.
- Giám định dữ liệu điện tử như tin nhắn, ghi âm, tệp tin khi một bên nghi bị cắt ghép.
Điểm chung của các loại trên là toà và hai bên không tự trả lời được bằng mắt thường hay bằng lời khai. Giám định là công cụ kiểm tra những lời phủ nhận như vậy bằng chuyên môn, thay vì để hai bên cãi nhau mãi.
Toà trưng cầu và đương sự tự yêu cầu giám định
Cách phổ biến là đương sự đề nghị toà trưng cầu giám định. Đơn đề nghị nêu vấn đề cần giám định, lý do, mẫu so sánh (nếu có) và tổ chức giám định đề xuất (nếu có). Toà xem xét, nếu chấp nhận thì ra quyết định trưng cầu giám định gửi tổ chức giám định, kèm đối tượng và tài liệu cần thiết. Toà cũng có thể tự trưng cầu khi thấy cần cho việc giải quyết vụ án.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 còn cho phép đương sự tự mình yêu cầu giám định trong trường hợp đã đề nghị toà trưng cầu mà toà từ chối. Khi đó đương sự tự liên hệ tổ chức giám định, tự trả chi phí, và kết luận giám định được nộp cho toà như một nguồn chứng cứ để toà đánh giá. Quyền này giúp đương sự không bị kẹt khi toà và đương sự đánh giá khác nhau về sự cần thiết của giám định.
Dù theo đường nào, kết luận giám định không tự động quyết định thắng thua. Toà đánh giá kết luận giám định cùng các chứng cứ khác. Một kết luận "không đủ cơ sở kết luận" vì mẫu so sánh ít cũng là kết quả có thể xảy ra, và chi phí vẫn phải trả.
Ai ứng trước, ai chịu cuối cùng
Bảng dưới tóm nguyên lý khi các bên không có thoả thuận khác và pháp luật chuyên ngành không có quy định riêng. Chi tiết trong vụ của bạn phải đọc ở quyết định trưng cầu và bản án.
| Tình huống | Ai ứng trước | Ai chịu cuối cùng |
|---|---|---|
| Đương sự đề nghị, toà trưng cầu, kết quả cho thấy yêu cầu của người đề nghị có căn cứ | Người đề nghị giám định | Bên không chấp nhận yêu cầu của người đề nghị; bản án buộc hoàn trả cho người đã ứng |
| Đương sự đề nghị, toà trưng cầu, kết quả cho thấy yêu cầu của người đề nghị không có căn cứ | Người đề nghị giám định | Chính người đề nghị |
| Toà tự trưng cầu | Theo hướng dẫn của toà trong từng vụ | Xác định theo nguyên lý tương tự dựa trên kết quả |
| Đương sự tự yêu cầu giám định sau khi toà từ chối trưng cầu | Người tự yêu cầu | Toà xem xét trong bản án theo nguyên lý về chi phí giám định |
| Các bên thoả thuận về chi phí giám định | Theo thoả thuận | Theo thoả thuận |
Ví dụ giả định: chủ tiệm tạp hoá ở Vĩnh Long cầm giấy vay tiền có chữ ký của người vay; người vay phủ nhận chữ ký. Chủ tiệm đề nghị giám định chữ ký và ứng chi phí. Kết luận giám định xác định chữ ký là của người vay. Trong bản án, người vay vừa phải trả nợ, vừa bị buộc hoàn trả chi phí giám định cho chủ tiệm.
Giám định lại và giám định bổ sung
Giám định bổ sung. Khi kết luận giám định chưa rõ, chưa đầy đủ, hoặc phát sinh vấn đề mới liên quan, toà có thể trưng cầu giám định bổ sung. Chi phí bổ sung là khoản phát sinh thêm, thường cũng do người yêu cầu ứng trước.
Giám định lại. Khi có căn cứ cho rằng kết luận giám định lần đầu không chính xác, có vi phạm pháp luật, đương sự có thể đề nghị giám định lại. Giám định lại thường tốn thêm một lần chi phí, có khi cao hơn vì do hội đồng hoặc tổ chức khác thực hiện.
Đừng đề nghị giám định lại chỉ vì kết quả không như ý. Đề nghị giám định lại cần căn cứ: mẫu so sánh sai, quy trình có vấn đề, người giám định thuộc trường hợp phải từ chối. Đề nghị không có căn cứ dễ bị bác, và nếu được làm mà kết quả vẫn như cũ, bạn chịu thêm chi phí.
Chuẩn bị mẫu so sánh kỹ ngay từ đầu. Phần lớn kết luận "không đủ cơ sở" trong giám định chữ ký đến từ thiếu mẫu so sánh cùng thời kỳ. Mẫu tốt giúp tránh phải giám định bổ sung, tức tránh trả thêm tiền.
Trước khi đề nghị giám định
Giám định có giá trị lớn nhưng không rẻ, không nhanh. Đi qua các bước sau trước khi nộp đơn đề nghị:
- Xác định chính xác vấn đề cần giám định là gì, viết thành câu hỏi cụ thể. Câu hỏi càng rõ, kết luận càng có ích.
- Hỏi xem vấn đề đó có thể chứng minh bằng cách khác ít tốn hơn không, ví dụ người làm chứng, sao kê ngân hàng, tin nhắn có thời gian rõ ràng.
- Hỏi toà hoặc tổ chức giám định về khoảng chi phí và thời gian dự kiến, để cân đối với giá trị tranh chấp.
- Chuẩn bị mẫu so sánh, tài liệu gốc, giữ đúng tình trạng ban đầu; không ghi chú, gấp, dán thêm lên tài liệu cần giám định.
- Nộp đơn đề nghị, nhận quyết định trưng cầu, nộp tạm ứng chi phí theo hướng dẫn của toà và giữ chứng từ.
- Nhận kết luận giám định qua toà, đọc kỹ, nếu thấy có căn cứ thì cân nhắc đề nghị giám định bổ sung hoặc giám định lại đúng thủ tục.
Khi giá trị tranh chấp nhỏ mà chi phí giám định có thể chiếm phần đáng kể, đó là lúc nên nghĩ đến thương lượng hoặc hoà giải trước. Bài toán chi phí là thứ bạn tự quyết, toà không quyết thay.
Giám định ảnh hưởng tới thời gian vụ án ra sao
Ngoài tiền, giám định còn tốn thời gian. Từ khi toà ra quyết định trưng cầu tới khi nhận kết luận có thể mất nhiều tuần, có loại lâu hơn vì phải chờ mẫu so sánh, chờ lịch của tổ chức giám định, hoặc phải làm thêm xét nghiệm. Trong thời gian chờ, toà có thể tạm đình chỉ giải quyết vụ án nếu cần chờ kết quả giám định, và thời hạn chuẩn bị xét xử bị kéo dài theo.
Điều này có hệ quả thực tế với người đang cần tiền gấp. Một vụ đòi nợ nhỏ mà bên kia phủ nhận chữ ký có thể kéo dài thêm vì giám định. Đôi khi chính khả năng phải giám định khiến bên phủ nhận cân nhắc lại, vì nếu kết quả bất lợi họ vừa thua vừa chịu thêm chi phí. Hiểu bài toán này giúp bạn bước vào phiên họp hoà giải với vị thế rõ hơn.
Nếu giám định do bạn yêu cầu, hãy theo dõi tiến độ với thư ký toà án và nộp đủ, đúng hạn các khoản tạm ứng, tài liệu, mẫu so sánh theo yêu cầu. Chậm ở khâu của mình là chậm cả vụ án.
Đọc phần chi phí giám định trong bản án
Bản án thường có một đoạn riêng về chi phí tố tụng, trong đó nêu tổng chi phí giám định đã phát sinh, ai đã ứng, ai phải chịu, và có buộc bên này hoàn trả cho bên kia hay không. Phần này khác phần án phí: án phí nộp vào ngân sách, còn chi phí giám định đã trả cho tổ chức giám định, nên việc "hoàn trả" là giữa các đương sự với nhau.
Nếu bản án buộc bên thua hoàn trả chi phí giám định cho bạn mà họ không tự trả, bạn có quyền yêu cầu thi hành án đối với khoản này. Chuyện thi hành án là bước sau bản án, có thủ tục và thời hiệu riêng, ở đây chỉ nhắc để bạn biết khoản này không tự về tay mình.
Nếu bản án không nhắc đến chi phí giám định bạn đã ứng, hoặc xử lý ngược với nguyên lý, hãy kiểm tra lại hồ sơ có lưu chứng từ nộp tiền không, rồi cân nhắc đề nghị sửa chữa, bổ sung bản án hoặc kháng cáo phần đó trong thời hạn.
Câu hỏi thường gặp
Bị đơn phủ nhận chữ ký thì ai phải trả tiền giám định?
Người đề nghị giám định ứng tiền trước, thường là bên muốn chứng minh chữ ký là thật. Nếu các bên không thoả thuận khác, khi kết quả giám định chứng minh yêu cầu của người đề nghị có căn cứ, bên kia phải chịu chi phí và bản án buộc hoàn trả cho người đã ứng. Kết quả ngược lại thì người đề nghị tự chịu.
Toà từ chối trưng cầu giám định thì làm thế nào?
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, khi đã đề nghị toà trưng cầu mà toà từ chối, đương sự có quyền tự mình yêu cầu giám định. Bạn tự liên hệ tổ chức giám định, tự trả chi phí và nộp kết luận cho toà. Toà sẽ đánh giá kết luận này cùng các chứng cứ khác.
Được miễn án phí thì có được miễn chi phí giám định không?
Miễn án phí không tự động bao gồm chi phí giám định, vì đây là khoản trả cho tổ chức giám định theo quy định riêng. Bạn nên hỏi toà về việc ứng trước khoản này và các chính sách hỗ trợ có thể áp dụng. Về sau, nếu kết quả có lợi, bạn có thể được bên kia hoàn trả.
Kết luận giám định không đủ cơ sở thì có phải trả tiền không?
Có. Chi phí giám định trả cho công việc giám định đã thực hiện, không phụ thuộc kết luận có lợi cho ai. Kết luận không đủ cơ sở thường do thiếu mẫu so sánh hoặc tài liệu đã bị thay đổi, nên chuẩn bị mẫu kỹ từ đầu là cách tiết kiệm tốt nhất.
Giám định ADN trong vụ cấp dưỡng ai trả tiền?
Nguyên lý chung vẫn là người đề nghị ứng trước, ai chịu cuối cùng phụ thuộc vào kết quả và thoả thuận của các bên. Riêng án phí của người yêu cầu cấp dưỡng, xác định cha mẹ cho con chưa thành niên thuộc diện được miễn theo văn bản về án phí, nhưng chi phí giám định là khoản riêng cần hỏi toà.
Có thể tự giám định trước rồi mới nộp đơn khởi kiện không?
Bạn có thể tự yêu cầu một tổ chức giám định xem xét trước để tự đánh giá, nhưng giá trị chứng cứ của kết luận đó trong vụ án sẽ do toà đánh giá, và toà vẫn có thể trưng cầu giám định khi bên kia phản đối. Nên hỏi người làm nghề trước khi bỏ tiền cho bước này.