Theo nguyên tắc của Bộ luật Tố tụng dân sự, chi phí cho luật sư do đương sự thuê luật sư chịu, trừ khi các bên có thoả thuận khác. Vì vậy thắng kiện không có nghĩa là bên thua tự động phải trả tiền luật sư cho bạn. Bạn chỉ có cơ sở để yêu cầu bên kia chịu khoản này khi hai bên đã thoả thuận trước (thường là điều khoản trong hợp đồng), khi pháp luật chuyên ngành cho phép (ví dụ một số tranh chấp sở hữu trí tuệ), hoặc khi các bên thoả thuận trong quá trình hoà giải.
Nhiều người bước vào vụ kiện với niềm tin "thắng thì bên kia trả hết", đến khi đọc bản án mới thấy án phí và chi phí giám định được tính, còn tiền luật sư thì không. Bài này giải thích vì sao, những trường hợp có thể đòi, cách đặt yêu cầu để toà xem xét, và các cách giảm gánh nặng chi phí pháp lý khi không đủ khả năng thuê luật sư. Bài không nêu mức thù lao, vì thù lao là thoả thuận giữa bạn và luật sư.
Vì sao tiền luật sư không phải là "chi phí tố tụng" như giám định
Chi phí giám định, xem xét thẩm định tại chỗ, định giá là chi phí cho những việc mà toà cần để giải quyết vụ án: không có chúng, toà không xác định được sự thật. Vì vậy pháp luật đặt quy tắc phân chia gắn với kết quả. Luật sư thì khác: bạn có quyền thuê luật sư để bảo vệ quyền lợi của mình, nhưng việc có luật sư hay không là lựa chọn riêng, vụ án vẫn có thể được giải quyết khi bạn tự tham gia.
Nếu bên thua luôn phải trả tiền luật sư cho bên thắng, người ít tiền sẽ rất e ngại khi bị kiện bởi người có khả năng thuê luật sư đắt, vì rủi ro thua là rủi ro khó lường. Nguyên tắc "ai thuê người đó trả" giữ cho chi phí của mỗi bên nằm trong tầm kiểm soát của chính họ, đổi lại bên thắng phải tự gánh khoản đã bỏ ra.
Quy tắc này cũng là lý do vì sao trong bản án, cạnh phần án phí và chi phí tố tụng, bạn thường không thấy dòng nào về thù lao luật sư, trừ khi có yêu cầu và căn cứ riêng.
Những trường hợp có thể buộc bên kia chịu
Hợp đồng có điều khoản về chi phí luật sư. Nhiều hợp đồng vay, mua bán, thuê, dịch vụ có điều khoản kiểu "bên vi phạm chịu mọi chi phí phát sinh để bên kia đòi quyền lợi, gồm cả chi phí thuê luật sư". Đây là thoả thuận của các bên; khi có tranh chấp, bạn có thể dựa vào đó để yêu cầu, toà xem xét điều khoản và tính hợp lý của khoản chi.
Pháp luật chuyên ngành cho phép. Một số lĩnh vực có quy định riêng. Ví dụ, trong tranh chấp xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, chủ thể quyền có thể yêu cầu toà buộc bên xâm phạm thanh toán chi phí hợp lý để thuê luật sư. Nếu vụ của bạn thuộc lĩnh vực có quy định đặc thù, cần đối chiếu luật chuyên ngành đang có hiệu lực.
Các bên thoả thuận khi hoà giải. Trong phiên họp hoà giải, các bên có thể thoả thuận bên này trả cho bên kia một khoản tiền, trong đó có phần bù chi phí luật sư. Toà công nhận nếu thoả thuận tự nguyện và không trái pháp luật.
Yêu cầu dưới dạng bồi thường thiệt hại. Có người đưa chi phí luật sư vào yêu cầu bồi thường thiệt hại. Không có thoả thuận hoặc luật chuyên ngành làm căn cứ, yêu cầu này thường khó được chấp nhận, và phần bị bác lại kéo theo án phí cho phần đó.
Muốn yêu cầu bên kia trả chi phí luật sư thì làm gì
Nếu bạn có căn cứ, việc đặt yêu cầu cần đúng cách để toà có cơ sở xem xét:
- Xác định căn cứ: điều khoản nào trong hợp đồng, hay quy định nào của luật chuyên ngành. Không có căn cứ thì cân nhắc kỹ trước khi đưa vào đơn.
- Ghi khoản yêu cầu này thành một mục riêng trong đơn khởi kiện hoặc đơn bổ sung yêu cầu, nêu số tiền và căn cứ.
- Chuẩn bị chứng cứ về khoản đã chi: hợp đồng dịch vụ pháp lý, hoá đơn, chứng từ thanh toán. Toà xem xét chi phí thực tế và hợp lý, không phải con số ước tính.
- Lưu ý phần yêu cầu này là yêu cầu có giá ngạch; nếu bị bác, bạn có thể phải chịu án phí cho phần đó.
- Trong phiên họp hoà giải, đưa khoản này vào bàn thương lượng nếu thấy có lợi.
- Đọc bản án xem toà chấp nhận, chấp nhận một phần hay bác yêu cầu, và lý do.
Nếu bạn là bị đơn và bị yêu cầu trả chi phí luật sư cho nguyên đơn, hãy đọc kỹ điều khoản hợp đồng được viện dẫn và tính hợp lý của con số. Bạn có quyền phản bác cả căn cứ lẫn mức yêu cầu.
Toà xem xét "chi phí hợp lý" ra sao khi có căn cứ
Ngay cả khi có điều khoản hợp đồng hoặc quy định chuyên ngành, toà không mặc nhiên chấp nhận mọi con số bạn đưa ra. Toà thường xem khoản chi có thật hay không (có hợp đồng dịch vụ pháp lý, chứng từ thanh toán), có gắn với chính vụ việc đang tranh chấp hay không, và có hợp lý so với tính chất, độ phức tạp của vụ việc hay không.
Ví dụ giả định: một hộ kinh doanh ở Khánh Hoà cho thuê mặt bằng, hợp đồng ghi bên vi phạm chịu chi phí luật sư để bên kia đòi quyền lợi. Bên thuê bỏ đi, nợ tiền thuê. Chủ nhà thuê luật sư cho cả việc kiện đòi tiền thuê lẫn một việc tư vấn thuế không liên quan, rồi yêu cầu bên thuê trả toàn bộ hoá đơn. Toà có thể chỉ chấp nhận phần thù lao gắn với vụ kiện, bác phần tư vấn thuế, và chủ nhà chịu án phí cho phần bị bác.
Vì vậy, nếu có ý định yêu cầu bên kia trả chi phí luật sư, hãy đề nghị luật sư lập hợp đồng và chứng từ tách riêng cho vụ việc này, ghi rõ phạm vi công việc. Hồ sơ rõ ràng giúp toà xem xét nhanh, còn hoá đơn gộp nhiều việc dễ bị bác toàn bộ vì không tách được.
Góc nhìn của bên bị yêu cầu trả chi phí luật sư
Kiểm tra căn cứ. Điều khoản hợp đồng có thật sự nói về chi phí luật sư, hay chỉ nói chung chung "chi phí phát sinh"? Hợp đồng đó có hiệu lực, có áp dụng cho tranh chấp này không? Đây là những điểm bạn có quyền phản bác.
Kiểm tra con số. Yêu cầu chứng từ chứng minh khoản chi, phạm vi công việc. Khoản chi không gắn với vụ việc hoặc vượt mức hợp lý là phần bạn có thể đề nghị toà không chấp nhận.
Tự chịu chi phí luật sư của mình. Dù bạn thắng ở phần phản bác yêu cầu trả chi phí luật sư, thù lao luật sư bạn thuê để chống lại yêu cầu đó vẫn do bạn tự chịu, trừ khi chính bạn cũng có căn cứ thoả thuận hoặc luật chuyên ngành để yêu cầu ngược lại. Tính cả khoản này khi cân nhắc nên theo kiện đến cùng hay thương lượng.
Cân nhắc hoà giải. Khi khả năng phải trả chi phí luật sư cho bên kia là có thật, việc thương lượng sớm có thể giúp cả hai bên giảm tổng chi phí, vì chi phí luật sư của cả hai bên còn tăng thêm khi vụ án kéo dài.
Ba nhóm chi phí trong một vụ kiện
Để không nhầm lẫn khi dự trù, hãy tách chi phí thành ba nhóm theo cách pháp luật xử lý:
| Nhóm | Gồm những gì | Ai chịu cuối cùng theo nguyên tắc chung |
|---|---|---|
| Án phí | Tạm ứng án phí, án phí sơ thẩm, phúc thẩm | Theo kết quả giải quyết từng yêu cầu, trừ người được miễn |
| Chi phí tố tụng | Giám định, xem xét thẩm định tại chỗ, định giá, người làm chứng, phiên dịch | Theo quy tắc riêng của từng loại, phần lớn gắn với kết quả |
| Chi phí riêng của mỗi bên | Thù lao luật sư, đi lại, sao chụp, thời gian nghỉ làm | Mỗi bên tự chịu, trừ thoả thuận hoặc luật chuyên ngành |
Nhóm thứ ba thường là nhóm lớn nhất trong những vụ có thuê luật sư, và cũng là nhóm khó đòi lại nhất. Khi cân nhắc có nên khởi kiện, hãy tính nhóm này như một khoản có khả năng không thu hồi được.
Không đủ tiền thuê luật sư thì còn những đường nào
Không có luật sư không có nghĩa là bạn không được bảo vệ. Một vài lựa chọn:
- Tự tham gia tố tụng: đương sự có đầy đủ quyền trình bày, đưa chứng cứ, tranh luận. Chuẩn bị kỹ hồ sơ và bản trình bày giúp bạn đi được khá xa ở những vụ không phức tạp.
- Trợ giúp pháp lý của nhà nước: một số nhóm như người thuộc hộ nghèo, người có công với cách mạng, trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn được trợ giúp pháp lý miễn phí theo luật về trợ giúp pháp lý.
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không nhất thiết là luật sư; pháp luật tố tụng cho phép một số người khác đủ điều kiện tham gia với tư cách này. Đại diện và bảo vệ quyền lợi có thủ tục riêng, chỉ nhắc ở đây.
- Thuê luật sư theo từng việc thay vì trọn vụ: chỉ nhờ xem hồ sơ, soạn một văn bản, hoặc tư vấn trước phiên họp quan trọng.
- Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng sơ bộ trước khi quyết định thuê ai, thuê đến mức nào.
Dù chọn đường nào, hãy hỏi rõ phạm vi công việc và cách tính thù lao bằng văn bản trước khi bắt đầu, để không phát sinh tranh cãi với chính người bảo vệ mình.
Câu hỏi thường gặp
Thắng kiện có được bên thua trả tiền thuê luật sư không?
Không tự động. Nguyên tắc là ai thuê luật sư người đó trả, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc luật chuyên ngành cho phép yêu cầu. Nếu hợp đồng giữa hai bên có điều khoản bên vi phạm chịu chi phí luật sư, bạn có thể dựa vào đó để yêu cầu và toà sẽ xem xét.
Có thể đưa tiền luật sư vào phần bồi thường thiệt hại không?
Bạn có thể yêu cầu, nhưng nếu không có thoả thuận hoặc quy định chuyên ngành làm căn cứ, yêu cầu này thường khó được toà chấp nhận. Phần yêu cầu bị bác có thể khiến bạn chịu thêm án phí. Nên cân nhắc kỹ và hỏi người làm nghề trước khi đưa vào đơn.
Điều khoản "bên vi phạm chịu chi phí luật sư" trong hợp đồng có giá trị không?
Đây là thoả thuận của các bên và thường được toà xem xét khi có tranh chấp. Toà đánh giá điều khoản có rõ ràng không, khoản chi có thực tế và hợp lý không. Bạn cần chứng từ chứng minh khoản chi, không chỉ đưa ra con số.
Bị đơn thua kiện có phải trả tiền luật sư cho nguyên đơn không?
Chỉ khi có căn cứ: thoả thuận trước trong hợp đồng, quy định của luật chuyên ngành, hoặc thoả thuận khi hoà giải. Nếu nguyên đơn yêu cầu mà không có căn cứ, bị đơn có quyền phản bác. Bị đơn cũng tự chịu chi phí luật sư của mình theo nguyên tắc chung.
Luật sư do trợ giúp pháp lý cử có phải trả tiền không?
Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý được trợ giúp miễn phí theo luật về trợ giúp pháp lý, trong phạm vi các hình thức trợ giúp mà luật quy định. Bạn cần làm hồ sơ đề nghị với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý và chứng minh mình thuộc diện được trợ giúp.
Thù lao luật sư có tính vào án phí không?
Không. Án phí là khoản nộp vào ngân sách theo văn bản về án phí, lệ phí toà án. Thù lao luật sư là thoả thuận dân sự giữa bạn và luật sư, thuộc chi phí riêng của bạn. Hai khoản này được pháp luật xử lý hoàn toàn khác nhau.