Nguyên lý chung: đương sự phải chịu án phí sơ thẩm đối với phần yêu cầu của mình không được toà chấp nhận, còn bên bị toà buộc thực hiện nghĩa vụ phải chịu án phí cho phần nghĩa vụ đó. Nói gọn, ai "thua" ở phần nào thì chịu án phí phần đó, trừ khi được miễn hoặc thuộc trường hợp không phải chịu. Nguyên lý này nằm trong Bộ luật Tố tụng dân sự và được cụ thể hoá trong Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí toà án.
Trên thực tế, ít vụ nào thắng thua trắng đen. Người đòi một trăm phần thường chỉ được chấp nhận một phần; bị đơn phản tố cũng có thể được chấp nhận một phần. Bài này đi qua từng kịch bản để bạn đọc được phần án phí trong bản án của mình, và biết ngay từ đầu cách viết yêu cầu ảnh hưởng thế nào tới án phí. Mức tiền và tỷ lệ cụ thể không nêu ở đây; hãy đối chiếu văn bản hiện hành.
Vì sao án phí không chỉ do bên thua chịu
Nhiều người nghĩ cứ thắng kiện là không mất đồng án phí nào. Điều này chỉ đúng khi toàn bộ yêu cầu của bạn được chấp nhận. Án phí được tính theo từng yêu cầu, không theo "ai thắng chung cuộc". Một vụ đòi nợ có thể gồm yêu cầu trả gốc, yêu cầu trả lãi, yêu cầu bồi thường thiệt hại; toà có thể chấp nhận gốc, chấp nhận một phần lãi, bác yêu cầu bồi thường. Mỗi phần đó kéo theo một kết quả án phí khác nhau.
Lý do của nguyên lý này là để người khởi kiện cân nhắc khi đưa ra yêu cầu. Nếu đòi bao nhiêu cũng không phải chịu hậu quả gì, người ta sẽ có xu hướng đòi thật cao để "có đường lùi". Việc phải chịu án phí cho phần bị bác khiến yêu cầu khởi kiện sát với chứng cứ hơn. Với bên bị kiện, nguyên lý này cũng là lời nhắc: nếu nghĩa vụ là có thật, kéo dài tranh chấp không giúp tránh được án phí.
Bảng kịch bản: ai chịu án phí sơ thẩm
Bảng dưới mô tả nguyên lý chung cho vụ án dân sự có yêu cầu về tiền hoặc tài sản. Các vụ án có quy định đặc thù (ví dụ ly hôn, chia tài sản chung, thừa kế, lao động) có thể khác ở một số điểm; luôn đọc phần quyết định về án phí trong bản án của chính bạn.
| Kết quả | Nguyên đơn | Bị đơn | Khoản tạm ứng của nguyên đơn |
|---|---|---|---|
| Toà chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện | Không phải chịu án phí sơ thẩm | Chịu án phí tính trên phần nghĩa vụ bị buộc thực hiện | Được trả lại |
| Toà bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện | Chịu án phí cho yêu cầu bị bác | Không phải chịu (nếu không có phản tố bị bác) | Được khấu trừ vào án phí phải chịu; thiếu thì nộp thêm, dư thì trả lại |
| Toà chấp nhận một phần | Chịu án phí cho phần yêu cầu không được chấp nhận | Chịu án phí cho phần nghĩa vụ bị buộc thực hiện | Được đối trừ; phần chênh được trả lại hoặc nộp thêm |
| Bị đơn có phản tố được chấp nhận | Chịu thêm án phí cho phần phản tố được chấp nhận | Chịu án phí phần phản tố bị bác (nếu có) | Đối trừ theo từng yêu cầu |
| Các bên hoà giải thành, toà công nhận | Theo thoả thuận của các bên về án phí; không thoả thuận thì toà quyết theo quy định | Như cột bên | Xử lý theo quyết định công nhận |
Ví dụ giả định: bạn kiện đòi khoản nợ gồm gốc và lãi. Toà chấp nhận gốc nhưng bác một phần lãi vì mức lãi bạn yêu cầu vượt mức pháp luật cho phép. Bị đơn chịu án phí tính trên phần tiền phải trả; bạn chịu án phí tính trên phần lãi bị bác. Khoản tạm ứng bạn đã nộp được đối trừ với phần bạn phải chịu.
Những trường hợp có quy tắc riêng
Chia tài sản chung, chia thừa kế. Khi toà chia tài sản, mỗi người được chia thường phải chịu án phí tương ứng với giá trị phần tài sản mình được nhận, không phân biệt ai là nguyên đơn. Người nhận phần lớn hơn chịu án phí phần lớn hơn. Đây là điểm nhiều người bất ngờ khi được chia tài sản.
Vụ án ly hôn. Về phần quan hệ hôn nhân, nguyên đơn thường chịu án phí sơ thẩm dù toà có chấp nhận cho ly hôn hay không. Phần chia tài sản trong vụ ly hôn lại theo nguyên lý chia tài sản. Hôn nhân gia đình có nhiều điểm riêng; bài này chỉ nhắc.
Vụ án lao động và một số yêu cầu được miễn. Người lao động khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp, bảo hiểm xã hội, bồi thường do bị sa thải trái pháp luật, cùng một số nhóm yêu cầu khác, thuộc diện được miễn án phí theo văn bản về án phí. Nếu được miễn thì dù thua cũng không phải chịu.
Vụ án có yêu cầu không phải tiền. Yêu cầu như tuyên bố hợp đồng vô hiệu mà không kèm đòi tiền, buộc chấm dứt hành vi, xác định quyền của ai thường thuộc nhóm án phí không có giá ngạch, nguyên lý ai chịu vẫn như trên nhưng cách tính khác.
Phản tố và yêu cầu độc lập kéo theo án phí ra sao
Khi bị đơn chỉ phản bác, nguyên đơn thua thì bị đơn không chịu án phí. Nhưng khi bị đơn phản tố, tức là đưa ra yêu cầu riêng, thì yêu cầu phản tố được tính án phí độc lập. Nếu phản tố bị bác, bị đơn chịu án phí cho yêu cầu đó, kể cả khi bị đơn thắng ở yêu cầu của nguyên đơn. Ngược lại, nếu phản tố được chấp nhận, nguyên đơn chịu án phí cho phần nghĩa vụ mà nguyên đơn bị buộc thực hiện.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập cũng như vậy. Họ nộp tạm ứng cho yêu cầu của mình và chịu án phí nếu yêu cầu bị bác. Nhiều người được toà đưa vào vụ án với tư cách người liên quan rồi được ai đó khuyên "cứ đưa yêu cầu cho chắc"; trước khi làm, hãy cân nhắc rằng yêu cầu thiếu chứng cứ có thể khiến mình chịu thêm án phí.
Ví dụ giả định: chủ nhà kiện người thuê đòi tiền thuê còn nợ; người thuê phản tố đòi lại tiền cọc. Toà chấp nhận yêu cầu của chủ nhà và cũng chấp nhận một phần phản tố. Kết quả án phí là hai phép tính riêng: người thuê chịu án phí phần tiền thuê phải trả, chủ nhà chịu án phí phần tiền cọc phải hoàn, mỗi người chịu thêm phần yêu cầu của mình bị bác.
Án phí và chi phí tố tụng khác: đừng cộng nhầm
Trong bản án, cạnh phần án phí thường có một đoạn riêng về chi phí tố tụng: chi phí giám định, chi phí xem xét, thẩm định tại chỗ, chi phí định giá tài sản, chi phí cho người làm chứng, người phiên dịch. Các khoản này không phải án phí. Án phí là khoản nộp vào ngân sách nhà nước; chi phí tố tụng là khoản trả cho việc cụ thể đã làm trong vụ án, thường do một bên ứng trước rồi toà quyết định ai chịu cuối cùng.
Nguyên lý ai chịu chi phí tố tụng gần giống án phí nhưng không trùng hẳn. Với giám định hay thẩm định tại chỗ, người chịu thường là bên mà kết quả cho thấy yêu cầu của họ không có căn cứ. Nếu bạn đã ứng trước mà kết quả có lợi cho bạn, bản án sẽ buộc bên kia hoàn trả cho bạn khoản đó; tiền này bạn nhận từ bên kia, không phải từ cơ quan thi hành án như tiền tạm ứng án phí.
Thù lao luật sư lại là chuyện khác nữa: về nguyên tắc ai thuê luật sư người đó trả, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc luật chuyên ngành cho phép đòi. Khi tính "vụ kiện này tốn bao nhiêu", hãy tách ba nhóm: án phí, chi phí tố tụng, chi phí riêng của mình. Gộp chung ba nhóm là nguồn gốc của nhiều hiểu lầm sau phiên toà.
Đọc phần án phí trong bản án của bạn
Phần quyết định của bản án sơ thẩm luôn có mục về án phí, thường nằm gần cuối. Đọc theo các bước sau để biết mình còn phải nộp bao nhiêu hay được nhận lại bao nhiêu:
- Tìm tên mình trong mục án phí. Mỗi đương sự có nghĩa vụ hoặc quyền lợi về án phí sẽ được ghi tên riêng.
- Xem mình "phải chịu" khoản nào và tính trên phần yêu cầu nào. Đối chiếu với phần toà chấp nhận và bác trong bản án để hiểu vì sao.
- Xem câu về tiền tạm ứng: được khấu trừ, được trả lại, hay phải nộp thêm. Bản án thường ghi rõ theo biên lai số nào, nộp ở đâu.
- Ghi lại các khoản chi phí tố tụng khác mà toà buộc một bên hoàn trả cho bên kia (giám định, thẩm định tại chỗ, định giá). Đây không phải án phí nhưng thường ghi gần đó.
- Kiểm tra thời hạn kháng cáo nếu bạn thấy phần án phí không đúng nguyên lý. Phần án phí có thể bị kháng cáo riêng.
- Khi bản án có hiệu lực, liên hệ cơ quan thi hành án dân sự để nộp phần còn thiếu hoặc nhận lại phần thừa.
Bên bị buộc chịu án phí mà không nộp, cơ quan thi hành án dân sự có thể chủ động thi hành phần án phí vì đây là khoản thu nộp ngân sách. Chuyện thi hành án là phần sau bản án, bài này chỉ nhắc.
Cân nhắc án phí ngay từ lúc viết yêu cầu
Vì án phí đi theo yêu cầu, giai đoạn soạn đơn là lúc bạn có nhiều quyền kiểm soát nhất. Một vài điểm đáng nghĩ trước khi nộp:
- Mỗi khoản yêu cầu phải có căn cứ và chứng cứ đi kèm. Khoản nào chỉ "đòi cho có" mà không chứng minh được, khả năng bị bác cao và kéo theo án phí.
- Lãi suất, tiền phạt, tiền bồi thường thiệt hại phải tính theo đúng quy định và thoả thuận. Đòi vượt mức pháp luật cho phép thường bị bác phần vượt.
- Nếu trong quá trình giải quyết bạn thấy một yêu cầu thiếu căn cứ, có thể rút phần đó. Việc rút yêu cầu, thời điểm rút ảnh hưởng tới xử lý án phí; nên hỏi toà hoặc luật sư trước khi rút.
- Thương lượng, hoà giải thành trong quá trình giải quyết có thể giúp các bên chủ động thoả thuận phần án phí, và theo quy định có thể được giảm so với khi toà xét xử.
- Vụ có giá trị lớn, nhiều yêu cầu đan xen, nên nhờ người có chuyên môn rà lại phần yêu cầu trước khi nộp. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem sơ bộ cách đặt yêu cầu.
Mục tiêu không phải là đòi ít đi cho an toàn, mà là đòi đúng: đúng khoản, đúng mức, có chứng cứ. Yêu cầu càng sát thực tế, phần án phí càng ít bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Thắng kiện có phải chịu án phí không?
Nếu toà chấp nhận toàn bộ yêu cầu của bạn thì bạn không phải chịu án phí sơ thẩm và được trả lại tiền tạm ứng. Nếu chỉ thắng một phần, bạn vẫn chịu án phí cho phần yêu cầu không được chấp nhận. Vì vậy câu hỏi đúng là yêu cầu nào được chấp nhận, không phải ai thắng chung cuộc.
Bên thua kiện có phải trả lại tiền tạm ứng án phí cho mình không?
Bạn không nhận tiền tạm ứng từ bên thua. Khi bạn không phải chịu án phí, khoản tạm ứng bạn đã nộp được cơ quan thi hành án dân sự trả lại cho bạn theo bản án. Còn bên thua nộp án phí của họ vào ngân sách. Các khoản chi phí tố tụng khác bạn đã ứng, như giám định, thì bản án có thể buộc bên thua hoàn trả cho bạn.
Được chia tài sản trong vụ án thì có phải chịu án phí không?
Thường là có. Trong vụ chia tài sản chung hay chia thừa kế, mỗi người được nhận tài sản chịu án phí tương ứng với giá trị phần mình được nhận, trừ khi được miễn. Đây là nguyên lý của văn bản về án phí, nên cần tính tới khi cân nhắc khởi kiện chia tài sản.
Bị đơn không phản tố thì có phải chịu án phí không?
Có thể có. Nếu toà buộc bị đơn thực hiện nghĩa vụ, ví dụ trả tiền, thì bị đơn chịu án phí tính trên phần nghĩa vụ đó dù không phản tố. Bị đơn chỉ không phải chịu khi yêu cầu của nguyên đơn bị bác toàn bộ và bị đơn không có phản tố bị bác.
Thấy phần án phí trong bản án tính sai thì làm gì?
Đọc lại nguyên lý ai chịu phần nào và đối chiếu với phần toà chấp nhận, bác. Nếu vẫn thấy sai, bạn có quyền kháng cáo phần quyết định về án phí trong thời hạn kháng cáo. Nếu chỉ là sai sót về con số, chính tả, có thể đề nghị toà sửa chữa, bổ sung bản án theo thủ tục.
Người được miễn án phí mà thua kiện thì có phải nộp không?
Nếu đã được toà chấp nhận miễn án phí thì không phải chịu án phí, kể cả khi thua. Miễn án phí chỉ áp dụng cho chính người được miễn; bên kia nếu thua vẫn chịu án phí bình thường. Miễn án phí cũng không bao gồm các chi phí tố tụng khác nếu văn bản không quy định.