Khi các đương sự hoà giải thành trong vụ án dân sự, họ vẫn phải chịu án phí sơ thẩm, nhưng được tự thoả thuận với nhau ai chịu, chịu bao nhiêu; không thoả thuận được thì toà quyết định theo quy định. Nếu thoả thuận được trước khi mở phiên toà, án phí các bên phải chịu được giảm so với khi toà xét xử; thoả thuận tại phiên toà sơ thẩm thì thường không còn được giảm. Đây là nguyên lý của Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 về án phí, lệ phí toà án; mức giảm cụ thể bạn đối chiếu trong văn bản hiện hành.
Nhiều người bước vào phiên họp hoà giải chỉ nghĩ đến khoản tiền tranh chấp, quên mất án phí cũng là một điều khoản cần thoả thuận. Kết quả là biên bản hoà giải thành rồi mới phát hiện mình phải chịu toàn bộ án phí, hoặc hai bên cãi nhau lại từ đầu chỉ vì khoản này. Bài viết từ góc chi phí: thoả thuận gì về án phí, thời điểm nào có lợi, và những khoản không nằm trong án phí mà vẫn cần chốt.
Vì sao hoà giải thành vẫn có án phí
Án phí gắn với việc toà thụ lý và giải quyết vụ án. Khi vụ án đã được thụ lý, toà đã bắt đầu làm việc: tống đạt văn bản, tổ chức phiên họp, xem xét chứng cứ. Kết quả cuối cùng dù là bản án hay quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự thì vẫn là kết quả giải quyết vụ án, nên vẫn có án phí.
Điểm khác là ai chịu. Khi toà xét xử, toà áp nguyên lý "yêu cầu nào bị bác thì người đưa yêu cầu đó chịu, nghĩa vụ nào bị buộc thì người có nghĩa vụ chịu". Khi các bên tự thoả thuận, không còn ai thắng ai thua theo nghĩa của bản án, nên pháp luật để các bên tự chia phần án phí. Đây là một quyền, không phải nghĩa vụ phải chia đều.
Cũng vì vậy, án phí là một mảnh của gói thoả thuận. Bên đồng ý trả tiền có thể đề nghị bên kia chịu án phí như một phần nhượng bộ; bên nhận tiền có thể chấp nhận chịu án phí để kết thúc nhanh. Không có công thức đúng, chỉ có điều các bên chấp nhận được và ghi rõ ra.
Thời điểm thoả thuận và hệ quả về án phí
Bảng dưới mô tả nguyên lý chung. Mỗi mốc có thủ tục riêng do toà hướng dẫn; mức giảm cụ thể theo văn bản về án phí đang có hiệu lực.
| Thời điểm các bên thoả thuận được | Kết quả tố tụng | Án phí |
|---|---|---|
| Trước khi nộp đơn khởi kiện (thương lượng riêng) | Không có vụ án | Không phát sinh án phí |
| Hoà giải, đối thoại tại toà trước khi thụ lý (theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án 2020) | Toà ra quyết định công nhận kết quả hoà giải thành nếu các bên yêu cầu | Không phải án phí của vụ án; chi phí theo quy định của luật này |
| Sau thụ lý, tại phiên họp hoà giải trước khi mở phiên toà | Biên bản hoà giải thành, sau đó quyết định công nhận sự thoả thuận | Các bên tự thoả thuận ai chịu; được giảm so với khi xét xử |
| Sau thụ lý, các bên tự thoả thuận ngoài toà rồi nguyên đơn rút đơn | Toà đình chỉ giải quyết vụ án | Xử lý theo quy định về đình chỉ; xem kỹ lý do đình chỉ |
| Tại phiên toà sơ thẩm | Hội đồng xét xử ra quyết định công nhận sự thoả thuận | Thường chịu như trường hợp xét xử, không còn được giảm |
Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy: thoả thuận càng sớm, chi phí càng ít. Chờ tới phiên toà mới chịu ngồi lại thì ưu đãi về án phí thường đã mất.
Ghi điều khoản án phí vào thoả thuận
Khi các bên đã đồng ý được phần chính, hãy dành vài phút cho phần án phí và chi phí trước khi ký biên bản:
- Hỏi thư ký hoặc thẩm phán chủ trì phiên họp về mức án phí dự kiến của vụ án và mức sau khi được giảm, để các bên cùng biết đang chia khoản gì.
- Thống nhất ai chịu án phí: một bên chịu toàn bộ, mỗi bên một phần, hay chia theo tỷ lệ các bên tự chọn. Nói rõ bằng lời trước khi ghi.
- Thống nhất xử lý tiền tạm ứng án phí nguyên đơn đã nộp: được đối trừ vào phần nguyên đơn phải chịu, phần còn lại trả lại theo quyết định.
- Thống nhất ai chịu các chi phí tố tụng đã phát sinh như định giá, xem xét thẩm định tại chỗ, giám định; ai đã ứng thì có được bên kia hoàn trả không.
- Kiểm tra biên bản hoà giải thành có ghi đủ các điểm trên. Thiếu phần án phí thì toà quyết định theo quy định, có thể không đúng ý các bên.
- Nhớ rằng sau khi lập biên bản hoà giải thành, các bên có một khoảng thời gian luật định để thay đổi ý kiến. Hết thời hạn mà không ai thay đổi, toà ra quyết định công nhận.
Nếu có người đại diện theo uỷ quyền tham gia hoà giải thay bạn, kiểm tra văn bản uỷ quyền có bao gồm quyền thoả thuận về án phí và chi phí hay không.
Những khoản hay bị quên khi hoà giải
Chi phí tố tụng đã ứng. Bạn có thể đã bỏ tiền cho định giá đất hay giám định chữ ký. Án phí được ghi một chỗ, chi phí tố tụng ghi chỗ khác. Không thoả thuận thì toà xử lý theo quy định, có khi bạn mất luôn khoản này.
Thù lao luật sư. Về nguyên tắc mỗi bên tự trả luật sư của mình. Nếu muốn bên kia chịu một phần, phải đưa vào thoả thuận một cách rõ ràng, như một khoản tiền thanh toán, không gọi chung là "án phí".
Lãi chậm trả sau khi thoả thuận. Khoản tiền bên kia cam kết trả theo đợt nên có thời hạn rõ và hệ quả nếu chậm, để khi phải yêu cầu thi hành án thì có căn cứ.
Yêu cầu phản tố và yêu cầu độc lập. Hoà giải thành phải bao trùm cả các yêu cầu này, kể cả phần án phí của chúng. Bỏ sót là còn một phần vụ án chưa xong.
Tiền tạm ứng của bị đơn phản tố. Nếu bị đơn có phản tố và đã nộp tạm ứng, thoả thuận cũng nên nói khoản này được đối trừ hay trả lại thế nào.
Hoà giải thành và giá trị thi hành của phần án phí
Quyết định công nhận sự thoả thuận của các đương sự có hiệu lực pháp luật ngay sau khi ban hành và có giá trị thi hành như bản án. Phần án phí trong quyết định là khoản phải nộp vào ngân sách, nên nếu bên chịu án phí không nộp, cơ quan thi hành án dân sự có thể chủ động thi hành phần này, không cần bên kia yêu cầu.
Với phần chi phí tố tụng và các khoản các bên trả cho nhau, việc thi hành phụ thuộc vào yêu cầu của người được thi hành. Đây là lý do nên ghi rõ số tiền, thời hạn trả, cách trả. Thoả thuận càng mơ hồ, đến lúc thi hành càng dễ tranh cãi.
Ví dụ giả định: hai anh em ở Hải Phòng tranh chấp tiền góp mua xe tải. Tại phiên họp hoà giải, người em đồng ý trả lại khoản góp chia làm ba đợt, người anh đồng ý chịu toàn bộ án phí để đổi lấy việc nhận tiền sớm hơn. Biên bản ghi đủ: số tiền mỗi đợt, ngày trả, ai chịu án phí, tiền tạm ứng của người anh được đối trừ. Đến khi người em chậm đợt hai, người anh chỉ cần mang quyết định công nhận đi yêu cầu thi hành án.
Người được miễn án phí, người có yêu cầu độc lập trong thoả thuận
Nếu một bên thuộc diện được miễn án phí, ví dụ người lao động đòi lương, người cao tuổi đã được toà chấp nhận đơn đề nghị miễn, thì việc thoả thuận "bên này chịu án phí" có ý nghĩa khác. Người được miễn không phải nộp phần án phí của mình; thoả thuận đẩy án phí về phía họ không làm phát sinh khoản nộp. Ngược lại, bên không được miễn đồng ý chịu toàn bộ án phí thì vẫn phải nộp. Khi một bên được miễn, hãy hỏi toà xem phần án phí còn lại thực tế là bao nhiêu trước khi mặc cả.
Vụ án có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đưa ra yêu cầu độc lập, hoặc có bị đơn phản tố, thì thoả thuận về án phí phải có đủ chữ ký đồng ý của những người đó cho phần liên quan đến họ. Nếu chỉ nguyên đơn và bị đơn thoả thuận với nhau mà người liên quan không đồng ý, toà chỉ có thể công nhận phần không ảnh hưởng đến quyền lợi của người vắng mặt hoặc không đồng ý, phần còn lại vẫn phải giải quyết tiếp.
Cũng lưu ý rằng các bên chỉ thoả thuận được về án phí trong khuôn khổ pháp luật cho phép. Thoả thuận để không ai nộp án phí khi không ai thuộc diện miễn là không được toà chấp nhận, vì án phí là khoản thu của nhà nước chứ không phải khoản các bên tự xoá cho nhau.
Khi nào nên nhờ người làm nghề xem lại thoả thuận
Thoả thuận là quyền của các bên, nhưng một số tình huống dễ ký vội rồi hối tiếc. Nên cân nhắc nhờ người có chuyên môn đọc lại trước khi ký biên bản nếu:
- Giá trị tranh chấp lớn so với tài sản của bạn, hoặc khoản trả chia làm nhiều năm.
- Thoả thuận liên quan đến nhà đất, đến quyền của người thứ ba không có mặt.
- Bên kia đề nghị bạn chịu toàn bộ án phí và chi phí mà không đưa ra nhượng bộ tương xứng.
- Bạn không chắc khoản tạm ứng mình đã nộp sẽ được xử lý thế nào.
- Có yêu cầu phản tố hoặc người liên quan có yêu cầu độc lập chưa được nhắc tới trong thoả thuận.
Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem sơ bộ dự thảo thoả thuận trước buổi hoà giải. Bạn không bắt buộc phải ký ngay tại buổi đầu tiên nếu chưa hiểu hết.
Câu hỏi thường gặp
Hoà giải thành thì án phí chia đôi phải không?
Không bắt buộc. Pháp luật cho phép các đương sự tự thoả thuận ai chịu án phí và chịu bao nhiêu, có thể một bên chịu hết, có thể chia theo tỷ lệ bất kỳ. Chỉ khi các bên không thoả thuận được về án phí thì toà mới quyết định theo quy định của văn bản về án phí.
Hoà giải thành trước phiên toà có được giảm án phí không?
Theo nguyên lý của Nghị quyết 326/2016, khi các đương sự thoả thuận được với nhau trước khi mở phiên toà, án phí các bên phải chịu được giảm so với mức khi xét xử. Mức giảm cụ thể ghi trong văn bản hiện hành; bạn có thể hỏi thẩm phán hoặc thư ký tại phiên họp hoà giải.
Thoả thuận được tại phiên toà thì có được giảm không?
Thường là không. Khi các bên chỉ thoả thuận được tại phiên toà sơ thẩm, quy định về án phí coi như trường hợp xét xử vụ án, nên ưu đãi giảm không còn. Đó là một lý do để các bên nghiêm túc với phiên họp hoà giải trước khi xét xử.
Biên bản hoà giải thành không ghi về án phí thì sao?
Khi các bên không có thoả thuận về án phí, toà sẽ quyết định việc chịu án phí theo quy định khi ra quyết định công nhận sự thoả thuận. Kết quả có thể khác điều bạn hình dung, nên tốt nhất là chốt phần án phí ngay trong biên bản.
Hoà giải, đối thoại tại toà trước khi thụ lý có tốn án phí không?
Hoà giải, đối thoại theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án 2020 diễn ra trước khi toà thụ lý vụ án, nên không phải là án phí của vụ án. Chi phí cho hoạt động này được quy định trong luật đó; nếu hoà giải không thành, vụ việc mới chuyển sang thủ tục thụ lý và lúc đó mới phát sinh tạm ứng án phí.
Đã hoà giải thành rồi mà bên kia không nộp án phí thì mình có bị ảnh hưởng không?
Án phí của bên nào thì bên đó có nghĩa vụ nộp vào ngân sách, cơ quan thi hành án dân sự có thể chủ động thi hành. Việc bên kia không nộp án phí của họ không chuyển nghĩa vụ đó sang bạn. Bạn chỉ cần lo phần mình phải chịu theo quyết định.