Ngoài án phí và các chi phí lớn như giám định, định giá, thẩm định tại chỗ, vụ án dân sự còn có những khoản nhỏ hơn nhưng hay bị bỏ quên: chi phí cho người làm chứng, chi phí cho người phiên dịch, chi phí và lệ phí uỷ thác tư pháp khi có đương sự ở nước ngoài, lệ phí sao chụp tài liệu, cấp bản sao bản án. Mỗi khoản có quy tắc riêng về ai ứng trước và ai chịu, đa phần được quy định trong Bộ luật Tố tụng dân sự và văn bản về án phí, lệ phí toà án.
Những khoản này thường không lớn nếu đứng riêng, nhưng gộp lại và kéo dài qua nhiều tháng thì không nhỏ, nhất là khi có người làm chứng ở xa hoặc đương sự cần phiên dịch ở nhiều buổi. Bài này đi qua từng khoản, nói ai thường ứng, ai chịu cuối cùng theo nguyên lý, và cách giữ chứng từ để không mất quyền đòi lại. Mức tiền không nêu ở đây; hãy hỏi toà theo từng việc.
Người làm chứng được thanh toán những gì
Người làm chứng là người biết các tình tiết liên quan đến vụ án, được đương sự đề nghị hoặc toà triệu tập để khai. Họ không phải đương sự, không có quyền lợi trong vụ án, nên pháp luật không để họ chịu thiệt khi phải bỏ thời gian đến toà. Theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng dân sự, người làm chứng được thanh toán các chi phí hợp lý như đi lại, ăn ở và khoản thu nhập thực tế bị mất do phải tham gia tố tụng, theo quy định.
Khoản này do ai ứng trước? Thường là đương sự đề nghị toà triệu tập người làm chứng. Toà sẽ hướng dẫn việc nộp tạm ứng nếu có. Cuối cùng ai chịu thì toà xác định theo nguyên lý của luật, gắn với việc lời khai của người làm chứng có phù hợp với sự thật và có hỗ trợ cho yêu cầu của người đề nghị hay không. Bản án sẽ ghi phần này trong mục chi phí tố tụng nếu có phát sinh.
Một điều nên biết: nhiều người làm chứng là người quen, hàng xóm, đồng nghiệp tự nguyện đến và không yêu cầu thanh toán. Điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng nếu người làm chứng ở xa, phải nghỉ làm nhiều ngày, hãy nói rõ với họ quyền được thanh toán và trao đổi với toà, thay vì tự đưa tiền riêng không rõ ràng, vì việc đó dễ bị bên kia nghi ngờ là mua chuộc lời khai.
Người làm chứng không đến thì sao
Người làm chứng đã được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, toà có thể hoãn phiên toà, hoặc vẫn xét xử dựa trên lời khai đã có trong hồ sơ, tuỳ việc vắng mặt có ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hay không. Trong một số trường hợp luật định, toà có thể ra quyết định dẫn giải người làm chứng. Mỗi lần hoãn là thêm thời gian và có khi thêm chi phí đi lại cho các bên.
Để hạn chế rủi ro, nên ưu tiên lấy lời khai của người làm chứng từ sớm: đề nghị toà lấy lời khai trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, hoặc người làm chứng có văn bản trình bày gửi toà theo quy định. Lời khai đã có trong hồ sơ giúp vụ án không phụ thuộc hoàn toàn vào việc họ có đến phiên toà hay không.
Với người làm chứng ở xa, đang đi làm ăn ở tỉnh khác hay ở nước ngoài, hãy hỏi toà về khả năng lấy lời khai qua uỷ thác cho toà nơi họ cư trú hoặc các hình thức khác mà pháp luật cho phép. Cách này thường đỡ tốn hơn so với việc đưa họ về tận nơi xét xử nhiều lần.
Người phiên dịch: khi nào cần và ai trả
Khi nào cần phiên dịch. Tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng dân sự là tiếng Việt. Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình; khi đó cần có người phiên dịch. Đương sự là người nước ngoài, người dân tộc thiểu số không thạo tiếng Việt, người khuyết tật nghe, nói, nhìn cần người biết ngôn ngữ ký hiệu hoặc chữ dành cho người khuyết tật nhìn đều có thể cần phiên dịch.
Ai chọn người phiên dịch. Người phiên dịch có thể do đương sự lựa chọn, do các bên thoả thuận lựa chọn và được toà chấp nhận, hoặc do toà yêu cầu. Người phiên dịch có nghĩa vụ dịch trung thực và có thể bị thay đổi nếu thuộc trường hợp luật định, ví dụ là người thân thích của một bên.
Ai trả chi phí. Nguyên tắc chung trong tố tụng dân sự là chi phí cho người phiên dịch do bên yêu cầu chịu, trừ khi các bên có thoả thuận khác hoặc pháp luật quy định khác. Vì vậy khi cần phiên dịch, hãy hỏi toà sớm về việc ai bố trí, ai trả, để không bị hoãn phiên họp chỉ vì thiếu người dịch.
Tài liệu tiếng nước ngoài. Tài liệu bằng tiếng nước ngoài nộp cho toà phải kèm bản dịch sang tiếng Việt theo quy định về dịch thuật, chứng thực. Đây là chi phí riêng của bên nộp tài liệu, phát sinh ngay khi chuẩn bị hồ sơ.
Đương sự ở nước ngoài: chi phí uỷ thác tư pháp
Khi bị đơn hoặc người liên quan đang ở nước ngoài, toà thường phải tống đạt văn bản, thu thập chứng cứ qua con đường uỷ thác tư pháp với cơ quan có thẩm quyền của nước đó, theo điều ước quốc tế hoặc nguyên tắc có đi có lại. Việc này tốn thời gian, có khi rất lâu, và phát sinh lệ phí, chi phí theo quy định, thường do đương sự có yêu cầu nộp.
Trên thực tế, đây là một khoản dễ bị đánh giá thấp. Ví dụ giả định: một người ở Quảng Ninh kiện đòi tiền góp vốn với người bạn nay sống ở nước ngoài. Ngoài tạm ứng án phí, toà có thể yêu cầu nộp thêm khoản cho uỷ thác tư pháp và bản dịch văn bản tố tụng sang ngôn ngữ của nước nhận. Thời gian chờ kết quả uỷ thác có thể làm vụ án kéo dài nhiều tháng.
Cũng nên chuẩn bị tâm lý rằng các khoản cho uỷ thác tư pháp phần lớn đã chi cho công việc thực tế, nên dù sau này bạn rút đơn hay vụ án bị đình chỉ, khoản này thường không được trả lại như tiền tạm ứng án phí. Nếu bản án có lợi cho bạn, bạn có thể đề nghị toà xem xét buộc bên kia hoàn trả theo nguyên lý về chi phí tố tụng, nhưng việc thi hành đối với người ở nước ngoài lại là một bài toán khác.
Nếu biết địa chỉ cụ thể và đương sự ở nước ngoài có người đại diện hợp pháp tại Việt Nam, việc tống đạt có thể thuận lợi hơn. Trước khi khởi kiện người ở nước ngoài, nên tìm hiểu kỹ thủ tục và chi phí với toà, hoặc nhờ người làm nghề tư vấn, vì đây là loại vụ mà chi phí và thời gian rất khó đoán.
Bảng các khoản nhỏ thường gặp
Bảng dưới gom các khoản thường gặp ngoài án phí, giám định, định giá và thẩm định tại chỗ. Tên gọi và mức thu theo quy định hiện hành; toà sẽ hướng dẫn cụ thể.
| Khoản | Khi nào phát sinh | Ai thường ứng hoặc nộp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chi phí người làm chứng | Khi toà triệu tập người làm chứng | Người đề nghị triệu tập | Ai chịu cuối cùng do toà xác định theo luật |
| Chi phí người phiên dịch | Khi có người không dùng tiếng Việt hoặc người khuyết tật cần hỗ trợ | Bên yêu cầu, trừ thoả thuận khác | Hỏi toà sớm để không hoãn phiên |
| Bản dịch tài liệu tiếng nước ngoài | Khi nộp chứng cứ bằng tiếng nước ngoài | Bên nộp tài liệu | Theo quy định về dịch thuật, chứng thực |
| Lệ phí, chi phí uỷ thác tư pháp | Khi có đương sự hoặc chứng cứ ở nước ngoài | Đương sự có yêu cầu | Thời gian chờ có thể dài |
| Lệ phí sao chụp tài liệu, cấp bản sao bản án, quyết định | Khi đề nghị sao chụp hồ sơ, xin bản sao | Người đề nghị | Thuộc lệ phí toà án theo văn bản về án phí, lệ phí |
| Chi phí đăng thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng | Một số trường hợp tống đạt, thông báo theo quy định | Theo hướng dẫn của toà | Không phải vụ nào cũng có |
Phần lớn các khoản trên có chứng từ riêng. Giữ chúng cùng biên lai tạm ứng án phí trong một bìa hồ sơ, để khi bản án buộc bên kia hoàn trả, bạn có căn cứ đối chiếu.
Giữ chứng từ và đề nghị hoàn trả
Những khoản nhỏ dễ bị quên trong bản án nếu không ai nhắc. Một số việc nên làm:
- Lập một danh sách các khoản bạn đã bỏ ra cho vụ án theo thứ tự thời gian, kèm chứng từ: biên lai, phiếu thu, hoá đơn.
- Tách khoản nào là chi phí tố tụng có thể được toà xem xét hoàn trả (người làm chứng, phiên dịch theo yêu cầu, uỷ thác tư pháp), khoản nào là chi phí riêng của bạn.
- Trước phiên toà hoặc trong phiên họp hoà giải, nêu rõ các chi phí tố tụng đã phát sinh và đề nghị toà xem xét việc ai chịu.
- Khi nhận bản án, đối chiếu mục chi phí tố tụng với danh sách của mình. Thiếu khoản nào có căn cứ thì cân nhắc đề nghị sửa chữa, bổ sung hoặc kháng cáo trong thời hạn.
- Khoản bản án buộc bên kia hoàn trả mà họ không tự trả thì bạn có quyền yêu cầu thi hành án.
Khi vụ việc có nhiều khoản chi đan xen và giá trị đáng kể, nên nhờ người làm nghề xem khoản nào đáng đưa vào yêu cầu, khoản nào nên để mình tự chịu.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng có được trả tiền đi lại khi ra toà không?
Có. Theo nguyên lý của Bộ luật Tố tụng dân sự, người làm chứng được thanh toán các chi phí hợp lý như đi lại, ăn ở và thu nhập thực tế bị mất do tham gia tố tụng, theo quy định. Khoản này thường do bên đề nghị triệu tập ứng trước, toà xác định ai chịu cuối cùng.
Tự đưa tiền cho người làm chứng có sao không?
Nên tránh tự đưa tiền ngoài thủ tục. Dù chỉ để bù tiền xe, việc này dễ bị bên kia cho là mua chuộc lời khai và làm giảm độ tin cậy của người làm chứng. Nên cho việc thanh toán đi qua toà theo quy định và giữ chứng từ đầy đủ.
Đương sự là người dân tộc thiểu số có được phiên dịch miễn phí không?
Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình và khi đó cần có người phiên dịch. Việc ai trả chi phí phiên dịch phụ thuộc vào quy định cụ thể và tình huống; nên hỏi toà ngay từ đầu. Nếu thuộc diện được trợ giúp pháp lý, hãy hỏi thêm tổ chức trợ giúp pháp lý.
Kiện người đang ở nước ngoài có tốn thêm chi phí gì không?
Thường có thêm chi phí và lệ phí uỷ thác tư pháp để tống đạt văn bản, thu thập chứng cứ ở nước ngoài, cùng chi phí dịch văn bản tố tụng. Thời gian giải quyết cũng có thể kéo dài nhiều tháng. Nên hỏi toà về thủ tục trước khi nộp đơn.
Xin bản sao bản án có mất phí không?
Có lệ phí cấp bản sao giấy tờ, sao chụp tài liệu tại toà theo văn bản về án phí, lệ phí toà án. Đương sự được toà gửi bản án theo quy định; khi cần thêm bản sao thì làm đề nghị và nộp lệ phí. Mức lệ phí theo quy định hiện hành.
Các khoản nhỏ này có được miễn khi đã được miễn án phí không?
Miễn án phí không tự động bao gồm mọi chi phí tố tụng. Một số lệ phí có thể được miễn theo văn bản về án phí, lệ phí; còn chi phí người làm chứng, phiên dịch có quy tắc riêng. Hãy hỏi toà cụ thể cho từng khoản khi phát sinh.