Hoà giải thành một phần là khi các bên thống nhất được một số vấn đề trong vụ án nhưng vẫn còn tranh chấp ở những vấn đề khác. Thẩm phán ghi nhận phần đã thống nhất trong biên bản, nhưng không ra quyết định công nhận sự thoả thuận ngay, vì quyết định đó chỉ dành cho trường hợp các bên thoả thuận được toàn bộ vụ án. Vụ án tiếp tục được chuẩn bị đưa ra xét xử.
Thoả thuận một phần không phải kết quả "nửa vời" vô ích. Nó thu hẹp phạm vi tranh chấp, giúp phiên toà tập trung vào điều thật sự còn tranh cãi, và thường là bước đệm cho một thoả thuận toàn bộ về sau. Bài này giải thích cách phần đã thống nhất được xử lý, rủi ro khi một bên rút lại, và cách tận dụng nó.
Vì sao luật không công nhận ngay thoả thuận một phần
Quyết định công nhận sự thoả thuận là văn bản kết thúc vụ án ở cấp sơ thẩm, có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo. Nếu cho ra quyết định này với chỉ một phần vụ án, vụ án sẽ bị cắt thành hai mảnh với hai văn bản có hiệu lực khác nhau, dễ dẫn tới mâu thuẫn. Ví dụ, công nhận ngay thoả thuận về tiền gốc, rồi bản án sau đó lại xác định hợp đồng vay vô hiệu, thì hai văn bản đá nhau.
Vì vậy, luật chọn cách: phần thống nhất được ghi vào biên bản, vụ án vẫn đi tới phiên toà cho toàn bộ, và tại phiên toà hội đồng xét xử xem xét cả phần đã thoả thuận lẫn phần còn tranh chấp. Nếu các bên vẫn giữ nguyên phần đã thoả thuận và thoả thuận đó tự nguyện, hợp pháp, hội đồng xét xử thường ghi nhận trong bản án; phần còn lại được phân xử.
Cách làm này đảm bảo toàn bộ vụ án được giải quyết trong một văn bản thống nhất. Đổi lại, các bên phải chờ tới phiên toà, và trong thời gian chờ, phần đã thoả thuận chưa có giá trị thi hành.
Những dạng thoả thuận một phần hay gặp
Dưới đây là các dạng thoả thuận một phần thường xuất hiện trong vụ án dân sự thông thường, kèm điều cần chú ý.
| Dạng thoả thuận | Ví dụ giả định | Điều cần chú ý |
|---|---|---|
| Thống nhất gốc, tranh chấp lãi | Đồng ý khoản vay 100 triệu, còn cãi về lãi suất và thời gian tính lãi | Phần gốc đã thống nhất có thể dùng làm căn cứ, nhưng chưa thi hành được trước bản án |
| Thống nhất sự việc, tranh chấp mức bồi thường | Đồng ý tường nhà bị nứt do thi công, còn cãi về chi phí sửa | Thường cần định giá hoặc giám định để giải quyết phần còn lại |
| Thống nhất một số tài sản, tranh chấp tài sản khác | Chia xong tiền trong tài khoản, còn tranh chấp căn nhà | Phần tài sản đã chia có liên hệ với phần còn lại, toà xem xét tổng thể |
| Thống nhất với một số đương sự | Hai trong ba người thừa kế đã thoả thuận phần của mình | Phải xem thoả thuận có ảnh hưởng tới người chưa thoả thuận không |
| Thống nhất về nghĩa vụ, tranh chấp về thời hạn | Đồng ý trả đủ, còn cãi về lịch trả | Đây là khoảng cách nhỏ, thường có thể thu hẹp tiếp ở phiên hoà giải sau |
Mỗi dạng có cách tiếp cận riêng ở bước tiếp theo, nhưng điểm chung là phần còn tranh chấp thường hẹp hơn nhiều so với ban đầu.
Phần đã thống nhất có giá trị gì trong thời gian chờ
Nó thu hẹp phạm vi cần chứng minh. Khi bị đơn thừa nhận trong biên bản số tiền gốc, nguyên đơn thường không phải chứng minh thêm về phần đó. Toà tập trung vào phần còn tranh cãi.
Nó chưa có giá trị thi hành. Bạn chưa thể mang biên bản ghi nhận thoả thuận một phần tới cơ quan thi hành án. Chỉ bản án hoặc quyết định có hiệu lực mới thi hành được.
Nó có thể bị thay đổi. Các bên có thể thay đổi ý kiến về phần đã thống nhất trước khi toà giải quyết. Tuy vậy, việc đổi ý không có lý do hợp lý có thể bị xem xét khi đánh giá chứng cứ.
Nó là nền cho thoả thuận toàn bộ. Khi đã thống nhất phần lớn, các bên thường dễ thoả thuận phần nhỏ còn lại hơn. Nhiều vụ hoà giải thành một phần ở phiên đầu, thành toàn bộ ở phiên sau hoặc tại phiên toà.
Tận dụng thoả thuận một phần để đi tới thoả thuận toàn bộ
Khi đã đạt thoả thuận một phần, có thể đi tiếp theo các bước sau để thu hẹp hoàn toàn:
- Xác định rõ phần còn tranh chấp chính xác là gì: một con số, một khoảng thời gian, hay một tài sản cụ thể.
- Tìm hiểu vì sao bên kia không đồng ý phần đó: họ có chứng cứ gì, họ lo ngại điều gì.
- Cân nhắc xem phần còn lại có cần chứng cứ chuyên môn như giám định, định giá không. Nếu cần, chi phí và thời gian có đáng so với khoản chênh lệch không.
- Đưa ra một đề xuất cụ thể cho phần còn lại, có thể qua thẩm phán hoặc trao đổi trực tiếp.
- Nếu thống nhất được, đề nghị thẩm phán mở phiên hoà giải khác để lập biên bản hoà giải thành toàn bộ.
- Nếu không, chuẩn bị chứng cứ cho phần còn lại và để phiên toà quyết định.
Phần lớn chênh lệch còn lại sau thoả thuận một phần là nhỏ so với tổng giá trị vụ án. Đôi khi, chi phí để chứng minh phần nhỏ đó còn lớn hơn chính nó.
Rủi ro khi một bên rút lại phần đã thống nhất
Vì thoả thuận một phần chưa được công nhận bằng quyết định có hiệu lực, một bên có thể thay đổi ý kiến trước khi toà giải quyết. Đây là rủi ro thật. Ví dụ giả định: tại phiên hoà giải, bị đơn thừa nhận nợ gốc 80 triệu, chỉ tranh chấp lãi. Tới phiên toà, bị đơn lại nói chỉ nợ 50 triệu vì đã trả 30 triệu bằng tiền mặt.
Khi đó, biên bản hoà giải ghi lại lời thừa nhận trước đây vẫn nằm trong hồ sơ. Toà sẽ đánh giá: vì sao bị đơn đổi lời, có chứng cứ mới không. Việc đổi lời không có căn cứ thường bất lợi cho người đổi, nhưng nguyên đơn vẫn nên chuẩn bị chứng cứ cho cả phần đã thống nhất, phòng trường hợp này.
Cách giảm rủi ro: khi đạt thoả thuận một phần, hãy cố gắng thu hẹp phần còn lại càng sớm càng tốt. Thời gian chờ càng dài, khả năng một bên đổi ý càng lớn.
Thoả thuận một phần trong vụ có nhiều đương sự
Trong vụ án có nhiều đương sự, thoả thuận một phần có thể là giữa một số người với nhau. Ví dụ giả định: trong vụ chia thừa kế giữa bốn anh chị em, ba người đã thống nhất cách chia, người thứ tư không đồng ý. Thoả thuận của ba người không thể ràng buộc người thứ tư, và nếu thoả thuận đó ảnh hưởng tới phần của người thứ tư, toà phải xét xử để bảo vệ quyền của họ.
Ngược lại, nếu thoả thuận chỉ liên quan tới quyền của những người đã đồng ý, ví dụ ba người thống nhất cách chia phần của họ trong khi phần của người thứ tư vẫn được xác định theo luật, thì thoả thuận có thể được xem xét. Ranh giới giữa hai trường hợp này đôi khi mỏng, và thẩm phán sẽ đánh giá cụ thể.
Với những vụ có nhiều người, hãy thận trọng khi đưa ra thoả thuận một phần. Nếu không chắc thoả thuận có ảnh hưởng tới người khác không, hãy hỏi thẩm phán tại phiên họp, hoặc nhờ người làm nghề xem trước khi ký. Một thoả thuận bị toà xác định là ảnh hưởng tới người vắng mặt sẽ không được công nhận dù đã ký.
Ví dụ giả định: từ thoả thuận một phần tới thoả thuận toàn bộ
Ví dụ giả định: anh Phúc ở Gia Lai kiện người thợ xây đòi hoàn lại tiền tạm ứng và bồi thường vì công trình nhà kho làm sai thiết kế. Tại phiên hoà giải đầu tiên, người thợ đồng ý hoàn lại khoản tạm ứng vượt khối lượng đã làm, nhưng không đồng ý bồi thường, cho rằng việc sai thiết kế là do anh Phúc đổi ý giữa chừng. Biên bản ghi nhận phần thống nhất về khoản tạm ứng và phần còn tranh chấp về bồi thường.
Anh Phúc đề nghị giám định chất lượng công trình. Trước khi tiến hành, thẩm phán thông báo khoản tạm ứng chi phí giám định. Hai bên tính lại: chi phí giám định cộng thời gian chờ có thể gần bằng khoản bồi thường đang tranh chấp. Người thợ đề xuất tự sửa một phần sai lệch rõ nhất trong một tháng, anh Phúc đồng ý bỏ phần bồi thường còn lại.
Ở phiên hoà giải thứ hai, hai bên lập biên bản hoà giải thành toàn bộ, bao gồm cả phần tạm ứng đã thống nhất trước đó và phần sửa chữa mới, có mô tả phạm vi và thời hạn sửa. Thoả thuận một phần ở phiên đầu chính là nền để hai bên chỉ phải bàn nốt một điểm.
Những điều nên ghi rõ trong biên bản khi thoả thuận một phần
Để phần đã thống nhất có giá trị và không bị tranh cãi lại, biên bản cần ghi rõ:
- Chính xác vấn đề nào đã thống nhất: con số, tài sản, nghĩa vụ cụ thể.
- Điều kiện đi kèm, nếu có: ví dụ đồng ý trả gốc với điều kiện được miễn lãi.
- Vấn đề nào còn tranh chấp, mỗi bên giữ quan điểm gì.
- Đề nghị của các bên về bước tiếp theo: giám định, định giá, hoà giải tiếp.
- Ai đồng ý phần nào, nếu có nhiều đương sự.
Đặc biệt chú ý mục điều kiện đi kèm. Nếu bạn chỉ đồng ý trả gốc nếu được miễn lãi, mà biên bản chỉ ghi "đồng ý trả gốc", bạn có nguy cơ vừa trả gốc vừa bị toà tuyên trả lãi.
Cách an toàn là nói thẳng với thẩm phán rằng các phần có liên quan với nhau và đề nghị ghi rõ "đồng ý trong trường hợp" thay vì "đồng ý". Thư ký sẽ ghi đúng nếu bạn nói rõ ràng ngay lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận một phần có được ra quyết định công nhận ngay không?
Không. Quyết định công nhận sự thoả thuận chỉ được ra khi các đương sự thoả thuận được với nhau về việc giải quyết toàn bộ vụ án. Phần thoả thuận được ghi trong biên bản, vụ án tiếp tục được chuẩn bị xét xử, và phần thoả thuận được xem xét tại phiên toà.
Phần đã thoả thuận có được giảm án phí không?
Cơ chế án phí khi hoà giải thành áp dụng chủ yếu cho trường hợp hoà giải thành được công nhận. Với thoả thuận một phần mà vụ án vẫn ra bản án, án phí được xác định trong bản án theo nguyên tắc chung. Nên hỏi thẩm phán hoặc xem bài riêng về án phí.
Bên kia đổi ý về phần đã thoả thuận thì mình làm gì?
Biên bản hoà giải ghi lại thoả thuận vẫn nằm trong hồ sơ. Bạn có thể nêu điều này tại phiên toà và chuẩn bị chứng cứ cho phần đó như chưa từng có thoả thuận. Toà sẽ đánh giá việc đổi lời cùng các chứng cứ khác.
Có thể yêu cầu toà xử riêng phần còn tranh chấp không?
Thông thường toà giải quyết toàn bộ vụ án trong một bản án. Việc tách vụ án có điều kiện riêng và do toà quyết định. Thoả thuận một phần chỉ giúp thu hẹp phạm vi xét xử, không tự tách vụ án thành hai.
Nên đồng ý thoả thuận một phần hay giữ toàn bộ để toà xử?
Tuỳ vụ. Thoả thuận một phần giúp thu hẹp tranh chấp và thường dẫn tới thoả thuận toàn bộ. Nhưng nếu phần bạn nhượng là điều kiện để đổi lấy phần khác mà bên kia chưa chịu, đừng đồng ý riêng phần đó. Hãy giữ các phần có liên hệ với nhau trong cùng một gói.