Trong vụ kiện đòi nợ, phiên hoà giải ở toà thường xoay quanh ba biến số: tổng số tiền, lịch trả và hậu quả nếu trả chậm. Chủ nợ hay nhượng phần lãi hoặc kéo dài thời gian để đổi lấy một cam kết chắc chắn; người nợ hay xin trả dần để có thời gian xoay xở. Khi hai bên tính được cái giá của việc đi tiếp tới bản án, khoảng cách giữa họ thường hẹp hơn họ tưởng.
Bài này không hướng dẫn cách "ép" bên kia, mà giúp mỗi bên nhìn rõ điều mình được và mất khi thoả thuận, để một thoả thuận đã ký thì thực hiện được. Mọi con số trong bài đều là ví dụ giả định.
Vì sao vụ đòi nợ dễ hoà giải hơn nhiều loại vụ khác
Tranh chấp về tiền có một điểm thuận lợi: đối tượng chia nhỏ được. Không như căn nhà hay mảnh đất chỉ có một, khoản tiền có thể chia đợt, bớt một phần, thay đổi thời điểm. Điều đó tạo ra nhiều phương án để hai bên gặp nhau.
Thứ hai, trong phần lớn vụ đòi nợ giữa cá nhân hoặc giữa các hộ kinh doanh, sự thật về khoản vay thường không bị tranh cãi gay gắt: có giấy vay, có chuyển khoản. Điều thường bị tranh cãi là đã trả được bao nhiêu, lãi tính thế nào, và người nợ có khả năng trả không. Phần kiểm tra chứng cứ ngay trước hoà giải giúp làm rõ hai điểm đầu; điểm thứ ba chính là chỗ cần thương lượng.
Thứ ba, chủ nợ có lý do thực tế để chấp nhận nhượng bộ: một bản án tuyên thắng toàn bộ không tự biến thành tiền. Nếu người nợ không có tài sản, không có thu nhập ổn định, quá trình thi hành án có thể kéo dài nhiều năm. Một thoả thuận mà người nợ tự nguyện ký, với lịch trả vừa sức, có khi mang về nhiều tiền hơn một bản án đẹp trên giấy.
Các biến số có thể đưa ra thương lượng
Khi chuẩn bị, mỗi bên nên nhìn từng biến số dưới đây và xác định mình có thể linh hoạt tới đâu.
| Biến số | Chủ nợ có thể nhượng | Người nợ có thể đề xuất |
|---|---|---|
| Tiền gốc | Hiếm khi nhượng; có khi bớt phần lẻ để đổi lấy trả nhanh | Thừa nhận rõ số gốc, đưa bằng chứng phần đã trả |
| Tiền lãi | Bỏ một phần hoặc toàn bộ lãi, nhất là lãi phát sinh trong thời gian kiện | Xin miễn lãi để đổi lấy trả gốc đúng hạn |
| Lịch trả | Kéo dài số đợt, giãn khoảng cách giữa các đợt | Đề xuất lịch dựa trên thu nhập thật; trả một khoản ngay tại phiên hoặc sớm |
| Hậu quả khi trả chậm | Chấp nhận một khoảng ân hạn ngắn | Đồng ý điều khoản chậm một đợt thì trả toàn bộ số còn lại |
| Bảo đảm | Chấp nhận thay tiền bằng tài sản khác | Đưa tài sản hoặc người khác cam kết trả thay nếu đủ điều kiện pháp lý |
| Án phí, chi phí tố tụng | Chia sẻ một phần | Nhận chịu án phí để đổi lấy bớt lãi |
Cách xử lý án phí khi hoà giải thành có quy định riêng; danh mục án phí của trang có bài chi tiết. Ở đây chỉ cần nhớ đây cũng là một biến số đưa ra bàn được.
Nhìn từ phía chủ nợ: nhượng gì và giữ gì
Giữ chặt con số gốc đã được chứng minh. Gốc là phần có giấy tờ rõ nhất và là căn cứ của mọi tính toán. Nhượng gốc thường chỉ hợp lý khi bạn biết chứng cứ của mình có điểm yếu ở chính khoản gốc.
Lãi là vùng mềm. Phần lãi, nhất là lãi tính theo thoả thuận cao hoặc lãi chậm trả trong thời gian kiện, thường bị tranh cãi và tốn thời gian chứng minh. Nhượng lãi để đổi lấy lịch trả gọn và cam kết rõ là cách nhiều chủ nợ chọn.
Đòi một khoản trả ngay. Một khoản trả ngay tại phiên hoặc trong vài ngày sau đó là dấu hiệu thiện chí của người nợ và giảm rủi ro cho bạn. Nó cũng giúp bạn đánh giá người nợ có thật sự có tiền hay chỉ hứa.
Đặt điều khoản hậu quả rõ ràng. Ghi rõ nếu chậm một đợt quá số ngày nhất định thì người nợ phải trả toàn bộ số còn lại. Điều khoản này giúp bạn không phải chờ hết lịch trả mới được yêu cầu thi hành án.
Đừng nhận lịch trả quá dài chỉ để có thoả thuận. Lịch trả kéo dài nhiều năm với khoản mỗi đợt nhỏ có thể khiến bạn mệt mỏi theo dõi, trong khi rủi ro người nợ mất khả năng trả tăng lên theo thời gian.
Nhìn từ phía người nợ: đề xuất gì để được chấp nhận
Thừa nhận phần không tranh cãi. Phủ nhận toàn bộ khi giấy vay có chữ ký của mình chỉ làm mất thời gian và thiện chí. Thừa nhận phần đúng, tranh luận phần chưa đúng, như số đã trả, cách tính lãi.
Đề xuất lịch trả có căn cứ. Nói rõ thu nhập hằng tháng, các khoản chi bắt buộc, để con số mỗi đợt nghe hợp lý. Một đề xuất có căn cứ dễ được chấp nhận hơn lời xin "trả từ từ".
Chuẩn bị một khoản trả ngay, dù nhỏ. Nó cho thấy bạn nghiêm túc và thường đổi được sự nhượng bộ về lãi hoặc thời gian.
Không hứa điều không làm được. Thoả thuận đã được công nhận sẽ có hiệu lực như một bản án. Trả chậm thì có thể bị yêu cầu thi hành án, kê biên tài sản. Hứa ít mà làm được tốt hơn hứa nhiều rồi vỡ.
Đề nghị ghi khoảng ân hạn ngắn. Vài ngày ân hạn trước khi điều khoản "trả toàn bộ" có hiệu lực giúp bạn tránh rủi ro vì một lần chuyển khoản trễ do ngày nghỉ.
Tranh cãi về lãi: chỗ hay làm vỡ phiên hoà giải
Trong vụ đòi nợ, phần gốc thường rõ, còn phần lãi là nơi hai bên cách xa nhau nhất. Có ba nguồn tranh cãi quen thuộc. Một là lãi thoả thuận miệng, không ghi trong giấy vay, nên mỗi bên nhớ một con số. Hai là lãi suất thoả thuận quá cao. Bộ luật Dân sự 2015 giới hạn lãi suất thoả thuận trong hợp đồng vay giữa các bên không phải tổ chức tín dụng ở mức không quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có quy định; phần vượt mức đó không có hiệu lực. Ba là lãi chậm trả phát sinh trong suốt thời gian kiện, mà người nợ cho rằng không công bằng vì "đang chờ toà".
Chủ nợ nên tự tính trước: phần lãi nào mình chứng minh được bằng giấy tờ, phần nào chỉ dựa vào lời nói, phần nào có nguy cơ bị toà tính lại vì vượt giới hạn. Phần lãi khó chứng minh là thứ dễ nhượng nhất mà không mất nhiều.
Người nợ thì nên tránh cách lập luận "không trả lãi vì đang khó khăn". Khó khăn không làm mất nghĩa vụ trả lãi đã thoả thuận hợp pháp. Lập luận có sức nặng hơn là chỉ ra phần lãi không có căn cứ hoặc vượt giới hạn, rồi đề xuất trả gốc nhanh để đổi lấy việc bỏ phần lãi còn tranh cãi.
Những sai lầm làm hỏng phiên hoà giải đòi nợ
Có những phiên hoà giải lẽ ra thành nhưng vỡ vì cách hành xử hơn là vì con số. Một số sai lầm thường gặp:
- Chủ nợ mở đầu bằng việc kể lể chuyện cũ, trách móc đạo đức, khiến người nợ chuyển sang tự vệ và không còn muốn đề xuất gì.
- Người nợ đưa ra một lịch trả rất dài mà không kèm khoản trả ngay nào, bị đọc là câu giờ.
- Một bên đưa ra con số cuối cùng ngay từ đầu, không còn chỗ để nhượng, rồi bị bế tắc.
- Người nợ hứa sẽ "cố gắng" thay vì nêu con số, ngày tháng cụ thể.
- Chủ nợ đòi thêm khoản mới chưa có trong đơn khởi kiện, như tiền đi lại, tiền mất công, làm bên kia thấy bị ép.
- Hai bên đồng ý miệng rồi về nhà mới bàn với gia đình, để phiên sau mỗi người lại đổi một ý.
Phần lớn các sai lầm này đến từ cảm xúc. Chuẩn bị trước một tờ giấy ghi con số, lịch và điều kiện là cách đơn giản nhất để giữ cuộc nói chuyện ở mức thực tế.
Ví dụ giả định: một phiên hoà giải đòi nợ đi tới thoả thuận
Ví dụ giả định: bà Lan ở Vĩnh Long kiện ông Hùng đòi 200 triệu đồng tiền vay, kèm lãi theo thoả thuận miệng. Ông Hùng thừa nhận vay nhưng cho rằng đã trả 30 triệu qua chuyển khoản cho con gái bà Lan. Ở phần kiểm tra chứng cứ, ông Hùng nộp sao kê chuyển khoản; bà Lan xác nhận con gái có nhận tiền nhưng cho rằng đó là tiền khác.
Sang phần hoà giải, thẩm phán phân tích: khoản lãi thoả thuận miệng khó chứng minh, khoản 30 triệu nếu tranh luận tiếp cần lấy lời khai người con. Bà Lan tính lại, chấp nhận trừ 30 triệu và bỏ phần lãi trước khi kiện, đổi lại ông Hùng trả 50 triệu trong vòng mười ngày và phần còn lại chia sáu đợt hằng tháng; chậm một đợt quá mười ngày thì phải trả toàn bộ số còn lại.
Kết quả không ai thắng trọn, nhưng bà Lan có tiền về ngay một phần và lịch rõ cho phần còn lại; ông Hùng tránh được phần lãi và một bản án có thể nặng hơn. Hai bên ký biên bản hoà giải thành và không ai đổi ý trong 7 ngày.
Những điều nên ghi trong thoả thuận trả nợ
Một thoả thuận trả nợ tốt cần đủ chi tiết để không phải quay lại toà. Kiểm tra biên bản có các mục sau:
- Tổng số tiền phải trả và cách tính ra con số đó (gốc, lãi đã thống nhất, số đã trừ).
- Số đợt, số tiền mỗi đợt, ngày trả cụ thể của từng đợt.
- Cách trả: tiền mặt có biên nhận hay chuyển khoản vào tài khoản nào, đứng tên ai.
- Hậu quả khi chậm: khoảng ân hạn, điều khoản trả toàn bộ, lãi chậm thực hiện nghĩa vụ nếu có.
- Ai chịu án phí, chi phí tố tụng.
- Cam kết các bên không còn tranh chấp gì khác về khoản vay này sau khi thực hiện xong.
Nếu tranh chấp có giá trị lớn hoặc khoản vay có tài sản bảo đảm, việc soạn điều khoản cần cẩn thận hơn. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà lại từng điều khoản trước khi ký, đặc biệt là phần hậu quả khi trả chậm.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nợ đồng ý giảm lãi tại phiên hoà giải rồi có đòi lại được không?
Nếu thoả thuận đã được công nhận bằng quyết định của toà và không ai thay đổi ý kiến trong 7 ngày, phần lãi đã bỏ không đòi lại được nữa. Quyết định công nhận có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo. Vì vậy hãy cân nhắc kỹ trước khi ký, hoặc dùng quyền thay đổi ý kiến trong hạn.
Người nợ trả chậm một đợt thì chủ nợ phải kiện lại không?
Không cần kiện lại. Quyết định công nhận sự thoả thuận có giá trị thi hành như bản án. Chủ nợ làm đơn yêu cầu thi hành án gửi cơ quan thi hành án dân sự. Nếu thoả thuận có điều khoản chậm một đợt thì phải trả toàn bộ, chủ nợ có thể yêu cầu thi hành toàn bộ số còn lại.
Có nên nhận trả nợ bằng tài sản thay vì tiền không?
Có thể, nếu tài sản có giá trị rõ ràng, thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người nợ và không bị tranh chấp, thế chấp. Thoả thuận phải mô tả tài sản đầy đủ và cách giao nhận. Với nhà đất, cần lưu ý thủ tục sang tên và nghĩa vụ tài chính đi kèm; nên hỏi người làm nghề trước khi nhận.
Người nợ không có mặt ở phiên hoà giải thì sao?
Nếu bị đơn được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn cố tình vắng mặt, toà lập biên bản không tiến hành hoà giải được và tiếp tục chuẩn bị xét xử. Chủ nợ không mất quyền gì, vụ án vẫn được giải quyết bằng bản án. Nếu người nợ muốn thoả thuận sau đó, các bên vẫn có thể thoả thuận ở phiên toà.
Có thể thoả thuận để người khác trả thay người nợ không?
Có thể, nếu người đó đồng ý và tham gia vào thoả thuận. Thông thường người đó cần được đưa vào vụ án hoặc có văn bản cam kết rõ ràng để thoả thuận được công nhận và thi hành được. Một lời hứa miệng của người thân trong phòng họp không đủ.