Theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, một số nhóm người và một số loại yêu cầu được miễn án phí, còn người gặp sự kiện bất khả kháng dẫn tới không đủ tài sản để nộp có thể được xem xét giảm. Muốn được miễn hay giảm, bạn phải có đơn đề nghị gửi toà kèm giấy tờ chứng minh; toà không tự áp dụng. Người được miễn án phí thì cũng không phải nộp tạm ứng án phí ở đầu vụ án.
Nhiều người đủ điều kiện miễn nhưng vẫn vay mượn để nộp tạm ứng, vì không biết hoặc ngại làm thêm một tờ đơn. Ngược lại, có người tưởng mình được miễn vì hoàn cảnh khó khăn chung chung, trong khi văn bản chỉ miễn cho những nhóm được liệt kê. Bài này đi qua hai nhóm được miễn, điều kiện được giảm, giấy tờ thường cần, thời điểm nộp đơn và những giới hạn của miễn, giảm. Hãy đối chiếu văn bản hiện hành trước khi nộp, vì danh sách có thể được sửa đổi.
Nhóm thứ nhất: được miễn vì loại yêu cầu
Người lao động đòi quyền lợi lao động. Người lao động khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp mất việc làm, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, tiền bồi thường về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hoặc giải quyết bồi thường do bị sa thải, bị chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật thuộc diện được miễn. Lưu ý đây là miễn cho người lao động, không phải cho phía người sử dụng lao động.
Người yêu cầu cấp dưỡng, xác định cha mẹ cho con. Người yêu cầu cấp dưỡng, người yêu cầu xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự thuộc diện được miễn. Đây là nhóm yêu cầu gắn với quyền lợi của người cần được bảo vệ.
Người yêu cầu bồi thường về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín. Người khởi kiện đòi bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm, hoặc danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm thuộc diện được miễn. Chuyện bồi thường thương tích cụ thể có nhiều điểm riêng; ở đây chỉ nói phần án phí.
Nhóm thứ hai: được miễn vì hoàn cảnh của người nộp
Trẻ em. Khi trẻ em là đương sự (qua người đại diện), trẻ được miễn án phí.
Cá nhân thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo. Căn cứ là giấy tờ chứng minh thuộc hộ nghèo, cận nghèo theo chuẩn đang áp dụng, thường do uỷ ban nhân dân xã, phường nơi cư trú xác nhận hoặc cấp. "Khó khăn" nói chung mà không thuộc diện hộ nghèo, cận nghèo thì không thuộc nhóm này.
Người cao tuổi, người khuyết tật. Người cao tuổi theo quy định của pháp luật về người cao tuổi, người khuyết tật có giấy xác nhận khuyết tật thuộc diện được miễn.
Người có công với cách mạng, thân nhân liệt sĩ. Người có công với cách mạng và thân nhân liệt sĩ được cấp giấy chứng nhận gia đình liệt sĩ thuộc diện được miễn, cần giấy tờ chứng minh tương ứng.
Đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn. Đồng bào dân tộc thiểu số cư trú ở xã có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn theo danh mục của nhà nước thuộc diện được miễn. Danh mục xã đặc biệt khó khăn có thể thay đổi theo từng giai đoạn, nhất là sau khi sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nên cần kiểm tra danh mục hiện hành.
Giảm án phí khác miễn ở chỗ nào
Giảm án phí dành cho người không thuộc các nhóm được miễn nhưng gặp sự kiện bất khả kháng, như thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, dẫn tới không đủ tài sản để nộp tạm ứng án phí, án phí. Điều kiện thường đi kèm là có xác nhận của uỷ ban nhân dân xã, phường, đặc khu nơi người đó cư trú về hoàn cảnh này. Mức giảm do văn bản quy định, không phải toà tuỳ ý cho bao nhiêu.
Điểm khác căn bản: người được miễn không phải nộp, còn người được giảm vẫn phải nộp phần còn lại. Giảm cũng không áp dụng cho người chỉ đơn giản là thu nhập thấp; cần có sự kiện bất khả kháng làm hoàn cảnh xấu đi và có xác nhận.
Ví dụ giả định: một hộ trồng cà phê ở Lâm Đồng bị lũ quét cuốn mất phần lớn vườn, đang kiện đòi một khoản tiền bán hàng chưa được thanh toán. Hộ này không thuộc hộ nghèo trước đó, nên không thuộc diện miễn; nhưng có thể đề nghị giảm, kèm xác nhận của uỷ ban nhân dân nơi cư trú về thiệt hại do lũ.
Giấy tờ thường cần kèm đơn đề nghị
Đơn đề nghị miễn, giảm cần ghi rõ bạn là ai, đề nghị miễn hay giảm, thuộc trường hợp nào, và kèm tài liệu chứng minh. Bảng dưới là các loại giấy tờ thường được dùng; toà có thể yêu cầu bổ sung theo từng vụ.
| Trường hợp | Giấy tờ chứng minh thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người lao động đòi lương, trợ cấp, bảo hiểm xã hội | Hợp đồng lao động, quyết định sa thải hoặc chấm dứt, bảng lương, sổ hoặc dữ liệu bảo hiểm xã hội | Tính chất yêu cầu thể hiện ngay trong đơn khởi kiện |
| Hộ nghèo, hộ cận nghèo | Giấy chứng nhận hoặc xác nhận hộ nghèo, cận nghèo còn hiệu lực | Kiểm tra thời hạn của giấy tờ |
| Người cao tuổi | Căn cước hoặc giấy tờ tuỳ thân thể hiện năm sinh | Thường đơn giản nhất |
| Người khuyết tật | Giấy xác nhận khuyết tật | Bản sao theo yêu cầu của toà |
| Người có công, thân nhân liệt sĩ | Giấy chứng nhận tương ứng | Bản sao theo yêu cầu của toà |
| Dân tộc thiểu số vùng đặc biệt khó khăn | Giấy tờ thể hiện dân tộc và nơi cư trú thuộc danh mục xã đặc biệt khó khăn | Đối chiếu danh mục hiện hành |
| Đề nghị giảm do bất khả kháng | Xác nhận của uỷ ban nhân dân xã, phường nơi cư trú về hoàn cảnh | Nêu rõ sự kiện và thiệt hại |
Không có mẫu đơn "chuẩn" nào bắt buộc theo cách người ta hay rao trên mạng. Điều quan trọng là đơn thể hiện đủ thông tin và có tài liệu chứng minh đi kèm.
Nộp đơn đề nghị miễn, giảm vào lúc nào
Thời điểm nộp đơn ảnh hưởng trực tiếp tới việc bạn có phải bỏ tiền tạm ứng ra trước hay không:
- Tốt nhất là nộp đơn đề nghị miễn, giảm cùng lúc với đơn khởi kiện, hoặc ngay sau khi nhận thông báo nộp tạm ứng và trước khi hết hạn nộp.
- Trước khi thụ lý, thẩm phán được phân công xem xét đơn khởi kiện sẽ xem xét đề nghị miễn, giảm tạm ứng án phí. Toà trả lời bằng văn bản: chấp nhận hoặc không chấp nhận, có nêu lý do.
- Nếu được miễn, toà thụ lý mà không cần biên lai tạm ứng. Nếu được giảm, bạn nộp phần tạm ứng sau giảm theo thông báo.
- Nếu không được chấp nhận, bạn nộp tạm ứng như bình thường theo thời hạn toà cho. Đừng chờ kết quả đề nghị mà để quá hạn.
- Trong quá trình giải quyết hoặc tại phiên toà, đương sự vẫn có thể đề nghị miễn, giảm án phí; khi đó thẩm phán hoặc hội đồng xét xử xem xét và ghi trong bản án, quyết định.
- Bị đơn bị buộc chịu án phí mà thuộc diện miễn cũng có quyền đề nghị miễn; việc bên kia có hay không có đề nghị không ảnh hưởng.
Nếu bạn không chắc mình có thuộc diện nào không, hãy hỏi bộ phận tiếp nhận đơn của toà khi nộp đơn khởi kiện. Hỏi trước vẫn hơn nộp xong rồi mới đề nghị trả lại.
Lỗi hay gặp khiến đơn đề nghị miễn bị trả lời không chấp nhận
Phần lớn đơn bị từ chối không phải vì người đề nghị không đúng diện, mà vì cách làm. Một số lỗi lặp lại nhiều:
- Chỉ ghi "hoàn cảnh khó khăn, đề nghị toà miễn" mà không nêu mình thuộc trường hợp nào trong văn bản. Hãy ghi rõ mình là người cao tuổi, hay thuộc hộ nghèo, hay đang kiện đòi lương.
- Kèm giấy chứng nhận hộ nghèo, cận nghèo đã hết thời hạn áp dụng. Danh sách hộ nghèo được rà soát định kỳ; giấy của năm trước có thể không còn giá trị.
- Người đứng tên trong giấy chứng minh không phải người khởi kiện. Ví dụ giấy xác nhận khuyết tật của bố trong khi người kiện là con. Miễn áp dụng cho chính đương sự.
- Nộp đơn đề nghị sau khi đã hết hạn nộp tạm ứng mà không nộp tạm ứng, khiến đơn khởi kiện bị trả lại trong lúc chờ.
- Gộp đề nghị miễn với đề nghị khác (ví dụ xin hoãn, xin áp dụng biện pháp khẩn cấp) trong một tờ đơn rối, khiến toà khó xem xét. Tách đơn riêng cho từng việc.
- Nộp bản chụp mờ, thiếu trang. Giấy tờ chứng minh nên rõ, đủ, theo hình thức toà yêu cầu.
Nếu bị từ chối vì thiếu giấy tờ, bạn có thể bổ sung và đề nghị lại; nhưng trong thời gian đó vẫn phải để ý hạn nộp tạm ứng theo thông báo.
Giới hạn của miễn, giảm án phí
Miễn, giảm án phí giúp giảm gánh nặng chi phí, nhưng không phải tấm vé đi qua mọi khoản. Một số giới hạn cần biết:
- Chỉ áp dụng cho chính người được miễn, giảm. Bên kia nếu thua vẫn chịu án phí bình thường.
- Chủ yếu áp dụng cho án phí, lệ phí toà án. Các chi phí tố tụng khác như giám định, định giá, xem xét thẩm định tại chỗ có quy tắc riêng; đừng mặc nhiên coi là cũng được miễn, hãy hỏi toà.
- Không bao gồm thù lao luật sư bạn tự thuê. Nếu cần người bảo vệ quyền lợi mà không có khả năng chi trả, hãy tìm hiểu trợ giúp pháp lý của nhà nước, dành cho một số nhóm như người thuộc hộ nghèo, người có công, trẻ em, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn.
- Doanh nghiệp, tổ chức kinh doanh không thuộc các nhóm hoàn cảnh cá nhân nói trên.
- Giấy tờ chứng minh không đúng sự thật có thể bị xử lý và bị buộc nộp lại; đừng nhờ người "xin giấy" khi mình không thuộc diện.
Nếu trường hợp của bạn nằm ở ranh giới, ví dụ vừa có yêu cầu thuộc diện miễn vừa có yêu cầu không thuộc diện, nên hỏi người làm nghề hoặc bộ phận tiếp nhận đơn của toà để biết phần nào được miễn, phần nào không.
Câu hỏi thường gặp
Hoàn cảnh khó khăn nhưng không phải hộ nghèo thì có được miễn án phí không?
Thường là không, vì miễn án phí chỉ áp dụng cho những nhóm được liệt kê trong văn bản. Nếu khó khăn do sự kiện bất khả kháng như thiên tai, hoả hoạn và có xác nhận của uỷ ban nhân dân nơi cư trú, bạn có thể đề nghị giảm. Ngoài ra nên xem mình có thuộc nhóm khác như người cao tuổi, người khuyết tật hay không.
Người cao tuổi kiện đòi nợ có được miễn án phí không?
Theo văn bản về án phí, người cao tuổi thuộc diện được miễn án phí, không phụ thuộc vào loại yêu cầu. Bạn cần có đơn đề nghị miễn kèm giấy tờ thể hiện tuổi. Lưu ý quy định có thể được sửa đổi, nên hỏi lại toà khi nộp đơn.
Được miễn án phí rồi có phải nộp chi phí giám định không?
Miễn án phí không tự động đồng nghĩa với miễn các chi phí tố tụng khác. Chi phí giám định, định giá, xem xét thẩm định tại chỗ có quy định riêng về người ứng trước và người chịu. Khi toà yêu cầu nộp các khoản này, hãy hỏi rõ căn cứ và xem có chính sách hỗ trợ nào áp dụng cho mình hay không.
Toà không chấp nhận đơn đề nghị miễn thì có khiếu nại được không?
Toà phải trả lời bằng văn bản và nêu lý do khi không chấp nhận. Nếu bạn cho rằng mình đúng diện, có thể bổ sung giấy tờ còn thiếu và đề nghị lại, hoặc nêu ý kiến trong quá trình giải quyết. Ở giai đoạn bản án, phần quyết định về án phí có thể bị kháng cáo.
Người lao động kiện công ty đòi lương thì công ty có được miễn án phí không?
Không. Diện miễn này dành cho người lao động khởi kiện đòi quyền lợi lao động. Nếu công ty bị toà buộc trả lương, trợ cấp, công ty chịu án phí theo phần nghĩa vụ đó. Người lao động thua kiện thì vẫn được miễn án phí nếu đã thuộc diện.
Nộp tạm ứng rồi mới biết mình được miễn thì có lấy lại được không?
Bạn vẫn có thể đề nghị miễn trong quá trình giải quyết vụ án. Nếu được chấp nhận, bản án hoặc quyết định sẽ xử lý khoản tạm ứng đã nộp, thường là trả lại cho bạn. Hãy nộp đơn đề nghị càng sớm càng tốt kèm giấy tờ chứng minh.