Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 tách riêng hai nhóm vụ án không đi qua bước hoà giải. Nhóm thứ nhất là vụ án không được hoà giải: luật cấm, vì nội dung tranh chấp không phải thứ các bên được tự định đoạt. Nhóm thứ hai là vụ án không tiến hành hoà giải được: luật cho phép hoà giải, nhưng thực tế không thể làm, ví dụ bị đơn cố tình vắng mặt.
Ở cả hai nhóm, phần kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ vẫn được tiến hành; chỉ phần hoà giải bị bỏ qua. Bài này giải thích từng trường hợp, cách nhận ra vụ của mình thuộc nhóm nào và điều đó ảnh hưởng gì tới tiến trình.
Vì sao có những vụ án luật không cho hoà giải
Hoà giải dựa trên quyền tự định đoạt: các bên được tự thoả thuận về những thứ thuộc quyền của mình. Nhưng có những lợi ích không thuộc riêng các bên, và nếu cho hoà giải thì các bên có thể thoả thuận với nhau để gây thiệt hại cho chủ thể khác hoặc hợp thức hoá điều bị cấm.
Nhóm thứ nhất theo luật là yêu cầu đòi bồi thường vì gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước. Người đại diện cho phía Nhà nước trong vụ án không có quyền tự ý bớt, miễn khoản bồi thường như một cá nhân bớt cho con nợ; cho hoà giải sẽ mở ra khả năng thất thoát.
Nhóm thứ hai là những vụ án phát sinh từ giao dịch dân sự vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Ví dụ, một bên đòi tiền theo một thoả thuận mua bán thứ pháp luật cấm. Nếu cho các bên hoà giải, toà sẽ vô tình công nhận và cho thi hành một giao dịch không được pháp luật thừa nhận. Toà phải xét xử để tuyên giao dịch vô hiệu và giải quyết hậu quả theo luật.
Hai nhóm này tương đối hẹp. Phần lớn vụ án dân sự giữa người dân, như đòi nợ, tranh chấp hợp đồng hợp pháp, bồi thường thiệt hại giữa cá nhân, đều thuộc diện được hoà giải.
Bốn trường hợp không tiến hành hoà giải được
Khác với nhóm cấm hoà giải, nhóm này là những vụ luật cho phép hoà giải nhưng không thể tiến hành. Luật liệt kê bốn trường hợp:
| Trường hợp | Diễn giải | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn cố tình vắng mặt | Toà đã hai lần gửi giấy đúng cách mà người đó vẫn không đến, không có lý do | Phải là triệu tập hợp lệ và là lần thứ hai; lần đầu vắng thì toà hoãn và triệu tập lại |
| Đương sự không thể tham gia hoà giải vì có lý do chính đáng | Ví dụ ốm nặng kéo dài, đang ở nơi không thể đi lại | Lý do phải được chứng minh; toà xem xét từng trường hợp |
| Vợ hoặc chồng trong vụ án ly hôn là người mất năng lực hành vi dân sự | Người đó không thể tự thể hiện ý chí về việc đoàn tụ hay ly hôn | Thuộc mảng hôn nhân, trang chỉ nhắc |
| Một trong các đương sự đề nghị không tiến hành hoà giải | Một bên chủ động nói không muốn hoà giải | Quyền này giúp tránh các phiên hoà giải hình thức khi một bên biết chắc không thể thoả thuận |
Khi rơi vào một trong các trường hợp trên, thẩm phán lập biên bản về việc không tiến hành hoà giải được và vẫn tiến hành phần kiểm tra chứng cứ, rồi tiếp tục chuẩn bị đưa vụ án ra xét xử.
Đề nghị không hoà giải: khi nào nên dùng
Quyền đề nghị không tiến hành hoà giải là điểm mới so với luật cũ. Nó cho phép một đương sự nói thẳng rằng mình không muốn hoà giải, thay vì phải ngồi qua một phiên hình thức. Bạn có thể đưa ra đề nghị này bằng văn bản gửi toà trước phiên họp hoặc nói tại phiên họp để thư ký ghi vào biên bản.
Khi nào nên dùng? Khi bạn thực sự biết không có khả năng thoả thuận: ví dụ tranh chấp xoay quanh việc chữ ký có phải của bạn không và bạn đã đề nghị giám định; hoặc bên kia đã nhiều lần dùng hoà giải ngoài toà để kéo dài. Trong những trường hợp đó, đề nghị không hoà giải giúp tiết kiệm thời gian cho cả hai bên.
Khi nào không nên dùng? Khi bạn chỉ đang bực bội và chưa thấy chứng cứ của bên kia. Phiên hoà giải là cơ hội hiếm hoi để có một thẩm phán phân tích rủi ro cho cả hai bên. Từ chối quá sớm có thể khiến bạn bỏ lỡ một thoả thuận có lợi. Nhớ rằng, kể cả khi bạn đề nghị không hoà giải, tại phiên toà các bên vẫn có thể thoả thuận nếu thay đổi ý định.
Nhận ra vụ của mình thuộc nhóm nào
Nhìn vào bản chất giao dịch. Nếu tranh chấp phát sinh từ một thoả thuận mà nội dung bị pháp luật cấm, như vay để đánh bạc, chuyển nhượng thứ không được phép giao dịch, khả năng cao vụ án thuộc nhóm không được hoà giải. Thẩm phán sẽ xác định điều này sau khi xem hồ sơ.
Nhìn vào chủ thể bị thiệt hại. Nếu bạn là bên bị đòi bồi thường vì gây thiệt hại cho tài sản do cơ quan, đơn vị nhà nước quản lý, vụ án có thể không được hoà giải. Cách tốt nhất là hỏi thẩm phán hoặc người làm nghề, vì việc xác định "tài sản của Nhà nước" có thể phức tạp.
Nhìn vào sự có mặt của các bên. Nếu bị đơn đã hai lần vắng mặt sau khi được triệu tập hợp lệ, vụ án sẽ không tiến hành hoà giải được. Nguyên đơn không cần làm gì thêm, toà sẽ tự chuyển sang bước tiếp theo.
Nhìn vào ý chí của các bên. Nếu một bên đã đề nghị không hoà giải, phần hoà giải sẽ không diễn ra. Bạn có thể thấy điều này trong thông báo của toà hoặc nghe tại phiên họp.
Hệ quả với tiến trình vụ án
Ở cả hai nhóm, vụ án không dừng lại. Thẩm phán vẫn tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ, vẫn giải quyết các đề nghị về chứng cứ, rồi ra quyết định đưa vụ án ra xét xử khi hồ sơ đủ. Thời gian có thể ngắn hơn một chút vì không mất phiên hoà giải, nhưng không đáng kể nếu vụ án cần giám định, định giá.
Với nhóm không được hoà giải, có một hệ quả quan trọng: kể cả tại phiên toà, toà cũng không công nhận một thoả thuận về nội dung bị cấm. Toà phải giải quyết theo quy định pháp luật về giao dịch vô hiệu hoặc về bồi thường thiệt hại tài sản nhà nước.
Với nhóm không tiến hành hoà giải được, cánh cửa thoả thuận vẫn mở. Người vắng mặt có thể quay lại, người đề nghị không hoà giải có thể đổi ý, và các bên có thể thoả thuận tại phiên toà. Nếu thoả thuận tự nguyện và hợp pháp, hội đồng xét xử sẽ công nhận.
Những hiểu lầm thường gặp
Một số cách hiểu sai về hai nhóm này khá phổ biến:
- Nghĩ rằng bị đơn vắng mặt lần đầu là toà xử luôn. Thực tế phải là triệu tập hợp lệ lần thứ hai và vắng mặt cố tình.
- Nghĩ rằng đề nghị không hoà giải là thái độ bất hợp tác bị toà đánh giá xấu. Đây là quyền của đương sự.
- Nghĩ rằng vụ không được hoà giải thì các bên không được nói chuyện với nhau. Các bên vẫn có thể trao đổi, nhưng một thoả thuận về nội dung bị cấm sẽ không được công nhận.
- Nghĩ rằng không hoà giải thì không có phiên họp nào trước phiên toà. Phần kiểm tra chứng cứ vẫn diễn ra.
- Nghĩ rằng vụ đòi nợ nào có lãi cao cũng là giao dịch vi phạm điều cấm. Lãi vượt giới hạn thường chỉ làm phần vượt không có hiệu lực, không làm cả hợp đồng vay vô hiệu.
Khi không chắc vụ của mình thuộc nhóm nào, cách đơn giản nhất là hỏi thư ký hoặc thẩm phán tại phiên họp. Câu trả lời sẽ được ghi vào biên bản.
Thủ tục rút gọn: một ngoại lệ về cách tổ chức
Vụ án giải quyết theo thủ tục rút gọn, áp dụng cho một số vụ đơn giản, chứng cứ rõ ràng, có trình tự ngắn hơn thủ tục thông thường. Trong thủ tục này, việc hoà giải và kiểm tra chứng cứ không nhất thiết được tổ chức như một phiên họp riêng theo cách bài viết đã mô tả, mà gắn với phiên toà rút gọn.
Điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn, thời hạn và cách chuyển sang thủ tục thông thường là chủ đề của mảng tiến trình vụ án. Ở đây chỉ cần biết: nếu nhận quyết định đưa vụ án ra giải quyết theo thủ tục rút gọn, bạn nên chuẩn bị như thể sắp gặp thẩm phán lần duy nhất, vì có thể không có phiên họp riêng trước đó.
Cũng cần phân biệt với hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi thụ lý theo luật năm 2020. Thủ tục đó có danh mục riêng những việc không được tiến hành hoà giải, đối thoại, và người khởi kiện có quyền từ chối tham gia. Bị từ chối hoà giải ở giai đoạn trước thụ lý không có nghĩa vụ án của bạn thuộc nhóm không được hoà giải trong tố tụng; sau khi thụ lý, thẩm phán xem xét lại theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự.
Dù thủ tục nào, nguyên tắc tự nguyện thoả thuận vẫn giữ nguyên. Nếu bạn và bên kia có thể thoả thuận, hãy chuẩn bị sẵn phương án để nêu ra ngay khi thẩm phán hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Bị đơn vắng mặt lần đầu thì phiên hoà giải có diễn ra không?
Thường không. Khi bị đơn vắng mặt lần đầu, toà hoãn phiên họp và triệu tập lại. Chỉ khi đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn cố tình vắng mặt, vụ án mới thuộc trường hợp không tiến hành hoà giải được và toà chuyển sang chuẩn bị xét xử.
Đề nghị không hoà giải có cần nêu lý do không?
Luật cho phép một trong các đương sự đề nghị không tiến hành hoà giải. Việc nêu lý do giúp thẩm phán hiểu tình hình nhưng không phải điều kiện bắt buộc để đề nghị được ghi nhận. Bạn nên làm bằng văn bản hoặc đề nghị ghi vào biên bản để có dấu vết.
Vụ án không được hoà giải thì có phiên họp kiểm tra chứng cứ không?
Có. Thẩm phán vẫn tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ, chỉ không tiến hành phần hoà giải. Bạn vẫn nên chuẩn bị đầy đủ tài liệu và các đề nghị về chứng cứ như trong vụ án thông thường.
Đã đề nghị không hoà giải rồi có đổi ý được không?
Được. Nếu sau đó bạn thấy có khả năng thoả thuận, bạn có thể đề nghị toà tổ chức hoà giải hoặc thoả thuận tại phiên toà. Đề nghị không hoà giải chỉ có tác dụng ở thời điểm đó, không khoá vĩnh viễn quyền thoả thuận của các bên.
Vay tiền rồi cho vay lại với lãi cao có phải giao dịch vi phạm điều cấm không?
Không phải mọi khoản vay lãi cao đều là giao dịch vi phạm điều cấm. Phần lãi vượt giới hạn luật cho phép thường không có hiệu lực, nhưng hợp đồng vay vẫn có thể có hiệu lực ở phần còn lại. Việc đánh giá phụ thuộc vào từng vụ, nên hỏi người làm nghề nếu đang vướng.